Më kanë mburrur gjithmonë si fëmijë shumë të bindur ndaj prindërve dhe më të mëdhenjëve në përgjithësi. Edhe pse nuk thosha pothuajse kurrë ‘jo’, jo të gjitha isha në gjendje t’i bëja rrjedhimisht. Për këtë shkak, ime më thoshte shpesh (dhe vazhodon të më thotë ndonjëherë): “Fjalë pa prishur e punë pa bitisur”. Në raste të tjera kur unë përtoja të bëja diçka për time më ose dështoja ta bëja, ajo e zgjidhte gjithçka duke thënë: “Ah, urdhëro e lodhu, ec vetë e prëju”, dhe shkonte e mbaronte vetë atë punë. Edhe pse nuk ma ka thënë shpesh, unë nuk mund ta harroja këtë perlë gjuhësore, përkundrazi ajo mbetet e freskët me mua deri sot e kësaj dite. Shpresoj që kjo situatë ta shpjegojë sadopak metaforën e shprehjes.

Siç mund ta kuptoni nga vetë shprehja, ajo i përket dialektit Tosk të malësisë së Kurveleshit. Edhe pse unë pres që të jetë shumë e kuptushme për një lexues jugor e më tej, më detyron përvoja ta shpjegoj fjalën që dryshon nga standarti i tanishëm, që prej 72-shit të fjalës “prëju” dhe është mënyra urdhërore e foljes “prehem” në toskërishten e Kurveleshit. Edhe pse folja është shumë e përafërt me standaritn në mëyrën dërfore, koha e tashme, që është edhe infinitivi i foljes në shqip: “unë prëhem”, ajo ndryshon shumë sidomos në kohet e shkuara të të të njëjtës mënyrë p.sh. koha e kryer e thjeshtë, “unë u prëjta” në vend të “unë u preha”. Kështu që mua më rezluton që versioni sipas gjuhës standarte i kësaj shprehje frazeologjike të jetë “Urdhëro e lodhu, ec vetë e prehu”. Megjithatë, unë jam rritur me versionin dalektor dhe atë zgjedh të përdor.

Unë kaq kisha, por mos harroni, kur dikush nuk ju bindet, mbylleni gjithçka këndëshëm duke i thënë, “Urdhëro e lodhu, ec vetë e prehu” dhe jepinin dum vetë asaj pune.

Adaptoj – përshtat
Adoptoj – birësoj

Arsimim – marrja e njohurive dhe dijeve në shkollë
Edukim – përftimi i karakteristikave të mira të të sjellurit social, sidomos gjatw rritjes
Afroj – sjell më afër
Ofroj – propozoj

Klimatike – që ka të bëjë më klimën
Kimaterike – që ka klimë që të bën mirë për shëndetin

Mëshiroj – fal
Mishëroj – vë në jetë

Modern – 1. i kohës; 2. në modë
Moderuar (i/ e) – i mësëm, as ekstrem as neglizhent

Mostër – gjedhe, kamion
Monstër – përbindësh

Njësoj – bëj një, unifikoj
Njehsoj – logarit, bëj veprime me numra

Përshkoj – kaloj nga njëra anë në tjetrën
Përshkruaj – paraqit tipara, dukuri a rrethana me shkrim ose me gojë

Relativizmi – (doktrinë filozofike) njohja, e vërteta, morali etj. janë relative jo absolute
Relativiteti – E = mc2 , teoria e Ajnshtainit

Stimuloj – nxit
Simuloj – shtirem

Unë s’e mbajta dot të qeshurin, u shkriva. E pyeta “Te cili fjalor e pe?” Me dha lidhjen e faqes së faqes http://www.argjiro.net/fjalor/ dhe me sqaroi, “A e di pse e shikova? Se nuk mw kujtohej si i themi ne kosovaret dhallës dhe, besa, edhe nuk kisha shume ide rreth saj.”

Ia kthej unë, “E meriton një artikull” dhe ja ku jam duke e shkruar. Pastaj, duke menduar qe nuk e kishte marrë vesh akoma se çfarë ishte dhalla vazhdova, “Tani e ke parasysh? Është kos i holluar ose i rrahur ne dybek”

Ai me thotë “Po, po, e kam parasysh, por nuk e di si i themi ne sidoqoftë e di se e përdorim një term turk.”

I habitur e pyes prapë, “Nuk i thoni dhallë ju? Si është (termi turk)?

Më thotë: “Jo! Termi turk? Ose ajran ose tarator, nuk jam i sigurt”

Ia kthej: Tarator është kos i holluar me copa të vogla sallatori, ndoshta ajo e para (fjala)”

Dhe erdhi përgjigja përfundimtare, “ajran është definitivisht; ja argumenti (një foto dhalle turke nga Wikipedia)
Pastaj unë e mbylla, “Po, po, mu mbush mendja top që të shkruaj diçka rreth kësaj”

Kaq ishte biseda. Ajo që më bërë fillimisht që të shkruaja është shprehja hokatare rreth “varfërisë” së anglishtes kundrejt shqipes. Tani, të themi të drejtën, anglishtja është pak e varfër si gjuhë. Ky është një argument tjetër për rëndësinë e njohjes së kulturës së gjuhës nga përkthehet. Anglezët duhet ta huazojnë dhallën si term, por edhe si pije. Nuk ia vlen të humbasësh një pije të tillë e sidomos kokteijn më ujë pusi të tillë.

Ajo që dua të trajotoj në këtë shkrim është një gafë sa përkthimore aq edhe redaktoriale që hasa duke lexuar librin që kam në dorë aktualisht, një libër biznesi që, për të mos i bërë reklamë apo antireklamë, nuk po i përmend as titullin, as autorin, as shtëpinë botuese, e sidomos as përkthyesin dhe redaktorin. Në tërësi libri ishtë përkthyer kënaqshëm, por kishte të çala gjuhësore gjithandej, kjo meritë edhe e redaktorit. E rëndësishme, ajo që lexova ishte:

Blerësint e fuqishëm (!) ngurrojnë kur është fjala për të blerë diçka që nuk e shohin dot. Ndaj ata i japin përparësi asaj që mund të shohin.

Fillimisht, duke qënë se nuk po e thithja mirë se ç’ishin këta “blerësit e fuqishëm”, bërë nja përkthim aty për aty të togfjalëshit në gjuhën e origjinës. Aty kuptova se përkthyesi ja kishte futur me top kurse redaktori i kishte mbajtur iso. Në anglisht nuk mund të ishte ndryshe nga “potential buyers” apo “potential costumers”. Por përkthyesi do ketë qënë shtatanik, është nxituar dhe është penguar.

Po të përqiqemi të rindërtojmë skemën përkthimore të ndjekur nga përkthyesi, mund të themi se, kur ai është përballuar me mbiemrin “potential”, e ka ngatrruar atë me mbiemrin tjetër “potent”. Sipas fjalorit Concise Oxford Dictionary Ninth Edition kuptimi i parë i fjalës “potent” është “i fuqishëm, i fortë”. Përkthyesi nuk e ka përkthyer “blerësit potentë” duke qenë se mund të interferonte me antonimin e saj “impotent” që ka një përdorim shumë specifik në shqip, por ka preferuar ta shqipërojë “i fuqishëm”. Tani, nuk mund të pretendojmë se përkthyesi ka përtuar të hapë fjalorin; ajo që mund të hamendësojmë me siguri është që përkthyesi ka qenë i bindur për çfarë ka shkruar kështu që i ka rënë shkurt. Kjo ka shumë gjasa të jetë rezultat i njohjes së varfër të terminologjisë së ekonomisë dhe i nuhatjes së dobët kontekstuale të tij. Kjo të çon të pretendosh me të drejtë se të përkthesh mirë duhet të njohësh mirë gjuhën dhe lëndën të cilën e përkthen.

Ajo që është më e rëndësishëm se gjithë çka thamë më lartë është fakti që as redaktori nuk e zbuloi, analizoi dhe eleminoi gabimin e përkthyesit.

Në disa libra jam përballuar me termin “korrektor gjuhësor” nga çka kam kuptuar se bëhet fjalë për dikë që kujdeset vetëm për drejtëshkrimin, domethënë që çdo fjalë të jetë shkruar saaktë, që në shqip më së shumti ka të bëjë më faktin që çdo “ë” të jetë në vendin e vet dhe që asnjë “ë” të mos jetë në vedin e gabuar. Këtë punë redaktori në fjalë e kishte bërë mirë; ajo ku çalonte ishte që nuk ishte kujdesur për koherencën. Që një fjali të quhet e saktë duhet të plotësojë dy kushte: 1) të jetë e saktë gramatikisht dhe 2) të jetë e saktë semantikisht. Në fjalinë e mësipërme ana gramatikore është mbuluar më së mire; redaktori e meriton plotësisht titullin “Korrektor Gjuhësor”. Ndërsa kushti i dytë lë për të dëshriruar. Edhe pse fjalia në Pas 30 minutash kam provimin e diplomesvetvete mund të duket me kuptim, në kontekst ajo është një stonaturë e vërtetë. Ka gjasa që këtë mospërputhje të mos e pikasë kushdo sepse dikush mund ta kuptojë frazën “blersit e fuqishëm” si “parallitë”, gjë që do t’i hapte një byth vend fjalisë në kontekst, por ajo që ka rëndësi është që autori nuk ka thënë atë, ka thënë gjë tjetër.

Ajo që autori ka thënë është “potential buyers”. Sipas fjalorit të sipërpërmendur kuptimi i parë i fjalës “potential” është “i aftë që të fillojë të ekzistojë apo të veprojë”. Ajo që kam lexuar dhe dëgjuar nga terminologjia e Ekonomisë në shqip, termi anglisht “potential” është huazuar në shqip dhe i është përshtatur fonetikës së saj si “potencial”. Ndërsa kuptimi i frazës “potential buyers” nuk ësthë as “blerësit potentë”, as “blerësit e fuqishëm” e as ndonjë sinonim tjeter i tyre; kuptimi është “blersësit e mundëshëm”. Me shumë fjalë, “disa njerëz që nuk janë klietë aktualë të një kompanie, por që ka gjasa të bëhen klientë të saj (potencialë)”. Me pakë fjalë, tjetër ka thënë atutori, tjetër thotë përkthyesi; ‘mirë thua’ i thotë redaktori.

Italianët i akuzojnë përkthyesit për tradhëtarë. Ndoshta kënë të drejtë, por mendoj se nxitohen pak. Çdo përkthyes e ka ëndërr të jetë përkthyes i mirë dhe të mos bëjë gafa, por kjo ëndërr do kohë dhe mund për t’u realizuar. Si për të vulosur pamundësinë e perfeksionimit të plotë të përkthyesve, janë shpikur redaktorët. Këtyre te fundit, me sa duket, u pëlqen t’i bien çik shkurt. Gabohen!

Duke pasur parasysh dy faktorët e sipërpërmendur, nuk mund të pretendojmë të jemi përkthyes të mirë të një gjuhe edhe pse mund të jemi ekspertë të asaj gjuhe, kur na mungon njohja deri në një farë mase e kulturës së saj. Studiuesja e përkthimit C. Thriveni² thotë:

“Njohja e një gjuhë të huaj, e fjalorit dhe gramatikës së saj, nuk mjafton të jesh përkthyes kompetent. Duhet të jesh i ambientuar me kulturën tënde dhe me kulturën e gjuhës nga e cila përkthen përpara se të bësh ndonjë përpjekje për të ndërtuar një urë midis tyre.”³

Mungesa e njohjes së kulturës së gjuhës nga e cila normalisht përkthen, mund të sjellë pështjellime gjatë një interpretimi, që nga riformulimi i gabuar i një mendimi, që nga keqkuptimet dhe drejtpërsëdrejti keqinterpretimet, e deri tek krijimi i situatave qesharake dhe idioteske. Kjo bën të patjetërsueshme nevojën për të njohur mirë kulturën e një gjuhë në mënyrë që të përkthesh apo, në rastin tonë, të interpretosh mirë prej saj.

Disavantazhet e Interpretimit kundrejt Përkthimit
Edhe pse problemi kulturor është i përbashkët si për përkthimin ashtu dhe për interpretimin, përkthimi më shkrim ka disa avantazhe nga të cilat interpretimi është i privuar:

Avantazhi i parë që përkthimi ka kundrejt interpretimit është koha. Në përkthim mund t’i lejosh vetes gabime, qofshin dhe absurde sepse gjithçka mund ta riparosh duke iu rikthyer versionit tënd të përkthyer për një redaktim, gjë që do të fshinte nga faqja e letrës një pjesë të mirë të gabimeve dhe keqpërkthimeve të tekstit, për të mos thënë të gjitha. Interpretimi është i privuar nga faktori kohë dhe interpreti është i dënuar të jetë i saktë dhe i pagabueshëm në atë që nxjerr nga goja, përndryshe pasojat imagjinohen lehtë.

Avantazhi i dytë që përkthyesit kane kundrejt interpretëve është fakti që përkthyesi mund të bëjë sqarime kontestuale dhe kulturore në fund të faqes më anë të një fundshënimi apo në kllapa, disi më rrallë. Interpreti është i larë me këtë avantazh, asnjë interpret nuk mund të guxojë të japë një shpjegim gojor midis kllapash(!).

Të dyja këto disavantazhe na çojnë në përfundimin që interpretimi është shkalla me e lartë e artit të përkthimit dhe që kultura, e ndihmuar nga faktori kohë, është një faktor vendimtar në suksesin ose jo të një përkthyesi si interpret. Më poshtë do të përpiqemi të sqarojmë disa raste kur kultura dhe masa e njohjes së saj janë faktor që fshati të duket qartë e të mos këtë nevojë për kallauz.

Idiomat
Ne ndajmë kollaj mes faktit që fjalët si ujë, det dhe tokë janë universale kurse shprehje si “(ai/ajo) e pi duhanin me vrimë të hundës” dhe “bëj dava me miza” janë kulturore. Kjo do të thotë që në aspektin kulturor idiomat ose shprehjet frazeologjike përbëjnë një nga problemet kyçe në fushën e interpretimit. Kjo është akoma më e theksuar kur bëhet fjalë për idioma me bazë të fortë kulturore, bashkësia e fjalëve përbërëse të së cilave nuk e nxjerr aspak kuptimin e saj të vërtetë. Këto mund të jenë rëndom burim i madh improvizimesh qesharake të sikletshme. Si pjesë e pandarë e kulturës së një vendi, idiomave duhet tu kushtohet vëmendje e veçantë nga çdo interpret për mbarëvajtjen dhe cilësinë e interpretimit të tij/saj.

Dialektet
Fatmirësisht, puna e një interpreti është e përqendruar përgjithësisht në përdorimin e regjistrit zyrtar, duke qenë se ata që më së shumti kanë nevojë për komunikim ndërgjuhësorë janë njerëz më ngritje intelektuale dhe postë zyrtare. Po nuk është e prerë më thikë që internetit nuk i rastis të interpretojë dhe për komunitete të ndryshme, nga të cilët më i vështiri mbetet ai që përdor më shumë dialektizma dhe krahinorizma. Dialektet janë një çështje problematike edhe për gjuhen parësore të një interpreti, jo më pastaj për të folur për dialektet e një gjuhe të dytë.

Gjuhëtarë shqiptar me standardizimin e gjuhës shqipe dhe me hartimin e fjalorit të saj, kanë qenë gjithmonë të vetëdijshëm të përfshijnë në strukturat e saj elemente dialektore si p.sh.: degjues –> degjue + s, domethënë me baze dialektore gegërishte ‘degjue’, apo moslënien jashtë fjalorit të gjuhës sonë dialektizma apo krahinorizma. Me këtë dua të them që një pjesë të punës e kanë bërë gjuhëtarët tanë, pjesa tjetër u mbetët interpretëve në kurriz. Kjo nuk është shumë e vështirë për tu realizuar, duke qenë se një interpret, që sigurisht karakterizohet nga përvetësimi i shpejtë i fjalorit të ri, mund ta shtojë cilësisht dhe sasiorisht fjalorin e tij dialektor më udhëtime të nëpër krahina të ndryshme. Kjo do të ishte ideale të bëhej edhe në vendet e gjuhëve nga të cilat interpreti interpreton, por kjo besoj se do të jetë më e realizueshme kur të hyjmë në BE.

Vdiq apo Ngordhi
Ekzistojnë disa mospërputhje kontekstuale midis gjuhëve të cilat mund të jenë burim gabimesh trashanikë sidomos për shkak të faktorit kohë (nxitimit) dhe që interpreti duhet t’i ketë shumë parasysh. Kemi të bëjmë me raste kur i njëjti veprim, proces, koncept apo objekt të ketë emërtime të ndryshme në një gjuhë dhe vetëm një emërtim në një gjuhë tjetër. Për ilustrim, kur një anglishtfolës, ligjëratën e të cilit duhet të përcjellim në shqip, thotë ‘my dog died’, interpreti assesi nuk mund ta përkthejë ‘qeni im vdiq’; sigurisht që do shkaktonte të qeshura tek dëgjuesit, por duhet ta përkthejë ‘qeni im ngrodhi’.

Po ashtu nëse duhet të interpretohet fraza ‘from A to Z’, duhet pa tjetër të sjellet në shqip në formën ‘nga A-ja tek Zh-ja’, duke qenë se shkronja e fundit e alfabetit tonë është Zh-ja e jo Z-ja. E njëjta anasjelltas. Përndryshe do të kishin të bënim në një mospërputhje kulturore që do të na bënte të na vinte keq për interpretin në fjalë.

Përfundime
Gjithë çka thamë, nuk mund të na çoje gjëkundi tjetër veçse në përfundimin që gjuha dhe kultura janë koncepte që vijnë si binjakë siamezë përballë përkthyesit dhe ndarja mes të dyjave do të cenonte mbarëvajtjen e punës së përkthyesit në përgjithësi dhe interpetit në veçanti; nuk do të na ofrohej asgjë tjetër veçse një ligjërim të çalë dhe një gjuhë të belbët, për të mos thënë memece. Bashkëjetesa e lumtur e gjuhës me kulturën tek një interpret do të sillte automatikisht një përçim konceptual dhe stilisktik të qartë dhe të bukur.

1) Pro Transaltore – Shtjellime Kritike për Përkthyesin dhe Përkthimin, Edmond Tupja, Ombra GVG, Tiranë 2003.
2) C. Thriveni është Magjistrate e Shkencës në Fizikë dhe Magjistrate e Filozofisë në Përkthim. Ajo punon si lektore dhe realizon punë kërkimore ne përkthim. Jeton në Karnataka, Indi.
3) C. Thriveni, Cultural Elements in Translation, http://accurapid.com/journal/19culture.htm

Ujë i thartë = ujë i gazuar
Kur fillova t’i shkruaja fjalët e reja isha ulur për të pirë diçka me disa miq të saponjohur shqiptar të Maqedonisë. Kur filluam të porositnim njëri nga të pranishmit, që i kishte vajtur mendja për ujë ta gazuar, porositi ujë të thartë. Tani, kjo nuk mund të shpëtonte pa u vënë re se ishte diçka e padëgjuar dhe të vriste veshin. Në këtë çast, duke i pyetur ata se çne që e emërtonin ashtu ujin e gazuar, kërkova dhe një copë letër, gjë që u gjend shpejt, dhe e mbaja shënim fjalën e parë të re që më doli në shteg.

Origjina: Ngaqë uji i gazuar shpesh shoqërohet me limon, por edhe ka disi shije të thartë vet, ja kanë vendosur emrin ‘ujë i thartë’.

Një tjetër emërtim shqiptar i ujit të gazuar është termi ‘ujë me gjemba’. Këtë e kam dëgjuar fillimisht nga një shok i imi që thotë se kështu e quante ujin e gazuar kur ishte i vogël.

Majmunçe = @
Pasi diskutuam faktin interesant për ta që unë mbaja shënim fjalët e reja, kaluam tek shkëmbimi i adresa të eposave. Kur arritëm tek njëri nga bashkëtovolinësit, ai fillo të më thoshte adresën e vet të postës elektronike dhe shqiptoji diçka të tillë si: ‘emri, majmunçe, hotmail.com’. Kjo më shastisi fare; nuk e prisja diçka të tillë, ishte shumë pikante si fjalë. Megjithatë, duke qeshur, e shkrova edhe këtë me shume zell.

Origjina: Mesa duket, gjithçka ka rrjedhur nga bishti që i vjen rrotull a-se se shenjës së postës elektronike dhe që ngjan me bishtin e gjatë të disa majmunëve që arrijnë ta manipulojnë atë në shumë mënyra duke futur këtu edhe përdredhjes së tij vertikalisht rreth vetes.

Një tjetër emërtim shqip i shenjës së postës elektronike, që e kam hasur në rrjet në një faqe interneti shqip dhe që ne e njohim dhe i quajmë rëndom ‘et’ (nga anglishtja ‘at’) apo ‘kioçola’ (nga italishtja ‘se kam idenë si shkruhet’), është fjala ‘tek’, shumë fine, e shkurtër dhe lehtësisht e përdorshme. Do të më pëlqente që kjo fjalë të behej standardi shqip i shenjës së epostës.

Limenkë = Kënaçe
Gjatë vazhdimit të bisedës tonë, një tjetër fjalë më doli në shteg. Nuk e mbaj mend se ç’situatë e nxori në mejdan, por di që e shkrova në paçavuren time të fjalëve të reja pa shumë naze.

Origjina: Ka të ngjarë që kjo fjalë të ketë pësuar një evoluim prej fjalës ‘aluminkë’, një gjetje kjo për të përshkruar një ene prej alumini të mbushur me një lëng çfarëdo. Pastaj nga goja në gojë të ketë pësuar ngrënien e ‘a’-së fillestare për tu bërë ‘luminkë’ dhe më pas shndërrimin e dy zanoreve në dy zanore të tjera për lehtësi shqiptimi. Një version tjetër i origjinës mund të ishte dhe rrjedha e fjalës prej fjalës ‘limonadë’, dikur e përdorur në masë (të paktën në Shqipëri) ena mbajtëse e së cilës është quajtur ‘limonkë’ e shndërruar më pas në ‘limenkë’.

Këmbimore = Exchange
Me këtë fjalë u përballa pasi isha çuar nga tavolina dhe po bënim një shëtitje në Shkup, ku njëri nga miqtë tanë të rinj po na bënte udhërrëfyesin, Me siguri e kam parë në ndonjë reklamë dyqani, por i rëndësishëm është fakti që e shkrova menjëherë sepse mu duk një zëvendësuese ideale e barbarizmit ‘exchange’, e përdorur për të përshkruar një vend ku këmbehen para të vendeve të ndryshme.

Origjina: Shume e thjeshtë; fjala ‘këmbim’ plus prapashtesa ‘ore’ japin neologjizmin ‘këmbimore’.

Sok = lëng frutash
Kjo fjalë më duket se u shfaq kur po bënim porosinë kur u ulëm për të ngrënë në mbrëmje. Pasi nuk e kuptova pyeta se ç’ishte kjo fjalë dhe pas ca shpjegimesh të belbëta kuptova që bëhej fjalë për lëngun e frutave, që ne shpesh i themi ‘suko’ edhe pse kjo fjalë është ngushtuar për të përshkruar vetëm një lloj lëngu frutash në Shqipëri.

Origjina: Pak e vështire duket sepse mund të ketë ndonjë komplikim sllav. Megjithatë, ka gjasa të jetë nga italishtja e fjala ‘sugo’, që është përshtatur më pas në ‘suko’ dhe më pas në ‘suk’ për të përfunduar në ‘sok’.

Palloma, sollftka – peceta
Këto më dolën para kur po hanim dhe na doli nevoja të kishin ndonjë gjë për të fshirë, kështu që kërkuam peceta. Pas ca përpëlitjesh për të kuptuar njëri tjetrin, e kuptuam më në fund se kërkonim ‘palloma’ apo ‘sollftka’.

Origjina: Me origjinën këtu nuk po merrem fare se nuk kam asnjë ide. Ne pamje të parë duken fjalë me origjinë sllave, por …

Çaçkalica – kunja, kruajtëse dhëmbësh
E sigurisht që pasi mbaruam së ngrëni, kisha nevojë për kruajtëse dhëmbësh. Kërkova, por nuk e morën vesh dhe prapë mu desh të shpjegohesha me shume fjalë. U morëm vesh më në fund dhe fjala në fjalë përfundojë në arsenalin tim të fjalëve të reja.

Origjina: As këtu nuk merret vesh, por duket si sllave.

Penkall, kizhik – stilolaps
Kur mu desh të shkruaja fjalët e reja ta sapodëgjuara, sigurisht që kërkova një stilolaps, duke qenë se timin nuk e di nga e kisha hedhur, dhe si përfundim mu dha një penkall ose një kizhik. Kështu quhej stilolapsi andej; nuk e prisja në fakt që stilolapsi të mos njihej në të gjitha trojet shqiptare më të njëjtin term, por ja që nuk ishte e thënë.

Origjina: Penkalli, me sa duket, vjen nga anglishtja ‘pencil’ që është transformuar fonologjikisht në penkall. Kuzhiku, po fonologjikisht, duket term sllav.

Mastikë – çamçakëz
Kur muhabeti ra tek çamçakëzi, mësova që andej quhej ‘mastikë’. Seç me kapi dhe i hodha nje sy Fjalorit të Shqipes së Sotme të vitit 1980. Fjala, që i bie të mos jetë aspak fjalë e re, gjendje në fjalor dhe, si për të më ngushëlluar për faktin që nuk e njihja, shoqërohej me termin ‘krahin.’ shkurtim i ‘krahinore’, që do të thotë që ka përdorim krahinor dhe nuk është e thënë që të përdorej edhe andej nga anët tona dhe ta dija edhe unë.

Një term tjetër për të emërtuar çamçakëzin është dhe fjala ‘sakëz’. Kjo, mu tha, që është fjalë e përdorur në Kosovë, dhe që pasuron fjalorin e shqipes më një sinonim tjetër të fjalës në fjalë.

Shpuzore = tavllë
Në muhabet e sipër mora vesh gjithashtu që tavlla e duhani paskej dhe një emërtim tjetër dhe që andej njihej si ‘shpuzore’, term ky që gjendet i skeduar në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe të vitit 1980, por që personalisht nuk e kisha hasur ndonjë herë. Po ashtu, gjatë të njëjtit muhabet mora vesh gjithashtu që ‘tavlla’ ose ‘shpuzorja’ njihej gjithashtu edhe si ‘taketuke’, term që u tha se përdorej kryesisht nga krahina e Shkodrës. Edhe në këtë rast, kemi të bëjmë në një sinonimi të pasur të shqipes.

Mahicë – bluze me mëngë të shkurtra
Fjala e fundit që më bëri përshtypje dhe që përshtypja më bëri që ta shkruaja është pikërisht fjala ‘mahicë’, që më thanë se kështu i thoshin bluzave më mëngë të shkurtra apo që ne na pëlqen tu themi pak ‘T-shirt’ për tu dukur që jemi pak ‘të jashtëm’ apo që dimë anglisht. Nga ana fonetike, duket se ka origjinë sllave dhe nuk mund të vazhdoj më tej.

Largësia dhe gjitonitë e ndryshme kanë bërë të vetën, duke bërë që krahina të ndryshme ta shënjojnë të njëjtin objekt apo koncept me terma të ndryshëm. Mbledhja dhe skedimi i këtyre fjalëve të disa krahinave, ‘të reja’ për disa të tjera, do ta pasuronte automatikisht shqipen, do ta zhdërvjelltësonte të folurën e shqipfolësit dhe, pse jo, do t’i bënte ata të merreshin vesh më mirë mes veti. E kam fjalën gjithmonë për neologjizma burimore të shqipesh e jo për barbarizma të panevojshme nga gjuhë fqinje, duke qenë se këto te fundit nuk janë të pakta, edhe pse më sipër kam radhitur çdo fjalë që mu shfaq e panjohur, duke qenë se nuk e pash të udhës të mbaja shënime selektive nga frika se do të paragjykoja ndonjë fjalë. Dera e pasurimit të shqipes nuk është mbyllur, por pakkush po hyn asaj dere.

Njëri sugjeroi,

“Hajd vem andej nga gjykata.”

Tjetri ja ktheu tërë sëkëlldi dhe pompozitet, “ik ore lypsar se nuk vij andej unë.”

E çuditshmja në këtë mes ishte që kalamajtë ishin të dy rome dhe dihet që romët të lypurit e kanë një nga mënyrat e tyre të jetesës, edhe pse ata vete kishin filluar t’i fitonin paret e tyre te xhepit me pune artishtash, duke zbavitur qejflinjtë dhe ahengxhinjtë e rastit me melodinë e këngës se tyre te preferuar “Marsida”.

E treta dhe me e rëndësishmja, që do të jetë dhe tema e shkrimit, është fakti që njerëz që banojnë në fshat e sidomos ata që kanë pak kohë që kanë zbrit në kasaba e etiketojnë njëri tjetrin më epUncategorizeditetin “fshatar” dhe me llagape dhe shprehje frazeologjike të dala nga ironia e hollë dhe dëshira apo “nevoja” për ta ofenduar tjetrin. Ajo që na intereson këtu në fakt nuk është studimi socio-antropologjik i fenomenit, por neologjizmat frazeologjike që burojnë nga ky fenomen. Deri tani kam pasur fatin të dëgjoj tri fraza të cilat nuk mund t’i shpëtonin ndërgjegjes time të hollë gjuhësore dhe i kam radhitur të më poshtë të tria:

1. Ti je andej nga ku zbret dhia me frena dore: Fantazia e popullit ka arritur në zenit me këtë shprehje, për mendimin tim.

Këtë shkrehje e diskutova me një shokun tim që i njeh mirë makinat për të zbërthyer metaforën. Përfundimi që dola për çastin ishte paksa i trishtë sepse mendova se autori popull i frazeologjisë kishte gabuar në ndërtimin saktë logjikisht të metaforës, duke qenë se përfundimi që arritëm ishte që makina kur frenon me frena dore do të thotë që është në vend, jo në lëvizje. Kjo tregonte që metafora ishte ndërtuar logjikisht gabim përderisa dhia ishte ne lëvizje me frena dore të ngritura. Por përvoja ime prej fshatari të mirëfilltë nuk mund të më linte në baltë. Autori popull kishte shkuar më larg se ç’mund të arrinte edhe analizimi i thellë gjuhësorë i shprehjes frazeologjike; ajo ishte ndërtuar mbi përvojën fshataresUncategorizedke të autorit popull.

Çfarë domethënë kjo, do pyesnit ju. Që të arrish ta përthithësh gjithsej kuptimin e frazeologjisë nevojitet një përshkrim shume realist dhe e detajuar i frenimit të një dhie në rrëpirën ë përcëllimës apo në zallishten e shullërit. Vizatimi më i goditur mund të jetë një aventurë e dhisë kur merr tatëpjetën zallore 75 gradëshe të mbifshatit rrugës duke ardhur për në kasolle me barkun plot pas një ditë të begatë kullotjeje.

Dhitë kanë një karakteristikë interesantë, kur janë të gëzuara (të ngopura) kanë qejf të lozin. Kështu për shembull, pas një ditë të bollshme të ushqyeri, një dhi, rrugës së kthimit për në shtëpi, që është logjikisht tatëpjetë sepse dhia normalisht kullot në mal, vendos të bëjë pak spektakël para dhive të tjera duke kërcyer lartë dhe duke shkuar poshtë normalisht sepse aty është tatëpjetë dhe vazhdon kështu derisa loja bëhet e rrezikshme dhe dhia i fut një të frenuar gozhdë vetes në tatëpjetën zallorë saqë i grin thundrat fare. Por sigurisht që nuk frenon dot plotësisht se shpejtësia dhe graviteti bëjnë të tyren. Lloji i frenimit përbën gjithë metaforë. Në një situatë të tillë, dhisë për të frenuar duhet të marrë një pozicion me kUncategorizedëmbët e para shtrirë përpara dhe me kokën paralel mbi to, kurse këmbët e pasme behën se plugje të ngulura në terrenin zallorë. Ky pozicion është shumë i qëndrueshëm dhe statik sa të kujton makinën që është parkuar dhe i janë ngritur frenat e dorë edhe pse dhia vazhdon te rrëshqas tatëpjetë pak centimetra apo diç më shumë, prej nga rrej dhe metafora.

Kuptimi që nxirret nga shprehja frazeologjia është që, kur i drejtohesh dikujt se vjen “andej nga ku dhia frenon me frena dore” nënkuptohet automatikisht që personi në fjalë vjen nga një fshat shumë i thellë dhe malor i vendit dhe që kjo e bën të jetë paksa apo shumë i humbur, i padalë dhe që nuk merr vesh nga jeta.

2. Ti je andej nga ku ta merr ariu bukën (me sheqer) nga dora: Në këtë rast metafora është më e qartë dhe më lehtësisht ë zbërthyeshme. Figura e përdorur është që personi, të cilit i merret buka nga dora nga një ari, jeton një jetë të egër në mes të kafshëve të egra dhe bashkëjeton me to, që automatikisht nënkupton dhe do të thotë që personi është i pacivilizuar dhe i padenje për jetë qytetare.

Metaforë është shumë pikante dhe të kujton direkt filmat vizatimorë ku njerëzit bashkëbisedojnë me kafshët. Ndërtimi i metaforës ka ndjekur një linjë intriguese, ku njeriu është ai që ka diçka kurse kafsha është ajo që ja merr nga dore atë gjë dhe njeriu nuk ka ç’ben. Domethënë, kafsha del mbi njeriun ose, e thënë ndryshe, njeriu është njësoj si kafsha. Shtojca në kllapa shërben për t’i dhënë metaforës ngjyrim me realist, duke qenë se të gjithë e dimë faktin që ariu e ka qejf mjaltin dhe të shkon mendja se edhe të ëmblat e tjera i ka, duke e bërë kështu ëmbëlsinë e sheqerit shkak për rrëmbimin e bukës nga dora.

3. Ti je andej nga ku të thotë ujku mirëmëngjes: Këtu është përdorur e njëjta logjikë me frazeologjinë e mësipërme ku njeriu dhe kafsha bashkëjetojnë. Në rastin konkret kemi të bëjmë më ujkun si kafshë dhe e cila i shton egërsinë situatës duke e thelluar edhe më shumë hendekun me personit në fjalë dhe qytetit, jetës së qytetëruar dhe civilizimit.

Më i bukuri fakt për tu përmendur rreth të triave shprehjeve frazeologjike është fakti që këto frazeologji fshehin pas tyre përvojën e jetës së fshatit dhe normalisht kanë dalë për herë të para nga goja e një bashkëfshatari që ka ca kohë që jetojnë në qytet drejtuar bashkëfshatarit të vet që jeton akoma në fshat, që na çon ne fillim të këtij shkrimi tek sindroma e paemër e distancimit të vetes nga ajo që e ke apo e ke pasur duke shara ata qe vazhdojnë ta kenë atë gjë.

KOMUNIZËM m.
1. Rendi ekonomiko-shoqëror më i lartë, që vjen pas kapitalizmit, pas fitores së revolucionit proletar dhe vendosjes së diktaturës së proletariatit, ku sundon plotësisht prona e përbashkët mbi mjetet e prodhimit dhe ku është zhdukur shfrytëzimi i njeriut prej njeriut dhe shtypja kombëtare; faza e dytë, faza më e lartë e këtij rendi (pas ndërtimit të plotë të socializmit), ku nuk ka më klasa e ku …

Vëreni terminologjinë dhe mbiemrat e përdorur për përshkrimin e kësaj fjale; a është ky shpjegim i duhuri për fjalën “komunizëm” sot? Në fakt, ky është thjesht propagandimi komunist, me të cilin u mashtruan njerëzit shekullin e kaluar dhe që duhet të kërkosh gjatë për të gjetur ndonjë leshko që i ha broçkulla të tilla, sidomos tani që “frytet” e komunizmit janë vjelë dhe shijuar. A nuk mendoni se duhet të niste menjëherë puna për pastrimin e fjalorit nga shpjegime të tilla që të bëjnë për të vjellë?

Më poshtë paraqitet një sugjerim i marrë nga fjalori konciz i Oksfordit “The Concise Oxford Dictionary” botimi i nëntë, elektronik edhe ky, i cili e përkufizon fjalën “komunizëm” kështu:

communism n.
1 a political theory advocating a society in which all property is publicly owned and each person is paid and works according to his or her needs and abilities.
2 (usu. Communism) a the communistic form of society established in the former USSR and elsewhere. b any movement or political doctrine advocating communism, esp. Marxism.

E thënë në shqip:

komunizëm n.
1 një teori politike që përkrah idenë e një shoqërie ku të gjitha pronat janë të përbashkëta dhe njeriu paguhet dhe punon në varësi të nevojave dhe aftësive të tij apo saj.
2 a modeli komunist i shoqërisë i themeluar në ish-Bashkimin Sovjetik dhe gjetkë. b çdo lëvizje apo doktrinë politike që përkrah komunizmin, sidomos Marksizmin.

Dallimi nuk ka nevojë për shumë komente. Duket drejtpeshimi dhe paanshmëria e shpjegimit. Ky është një shembull i rëndom që duhet ndjekur pa hezitim para se të na tregojnë më gisht si homo communistus nëpër botë.

Një shembull tjetër është në fushën e fesë ku Shqipëria arriti atë që nuk e arriti asnjë shtet tjetër në botë, të shpallej shtet ateist, domethënë pa fe zyrtare. Kur e kam hasur këtë gjë në enciklopedinë Enkarata jam habitur; jo për faktin qe ishim shpallur të tillë, por për faktin që ishim shteti i vetëm në botë i tillë. Kjo tani është diçka që i përket të shkuarës, por problemi qëndron se vazhdon të pasqyrohet në fjalorin e QEP-it. Ja çfarë thuhet:

FE f. sh. “Besimi i verbër se gjithçka në botë përcaktohet e drejtohet gjoja nga forca të mbinatyrshme, hyjnore, i cili ka lindur qysh në kohë shumë të hershme dhe është i papajtueshëm me botëkuptimin shkencor, materialist; tërësi dogmash që japin një botëkuptim fund e krye idealist e reaksionar, i cili është armik i betuar i përparimit e i shkencës, dhe përdoret nga klasat sunduese për të mashtruar e për të nënshtruar masat punonjëse; besimi te zoti. – Feja e krishterë (ortodokse, katolike, myslimane). Origjina (përhapja) e fesë. Lufta kundër fesë. Ndërroi fenë. Mohoj (luftoj) fenë. Feja është opium për popullin.

Ja bën mu propaganda komunisto-materialiste. Hidhuni një sy termave të përdorur; kryekëput luftë antifetare. Këtu bëhet fjalë për luftën e bërë gjatë regjimit komunist në Shqipëri e jo tani, në kohën ë pluralizmit politik e fetar. Kjo duket edhe tek fakti që feja përshkruhet si “i papajtueshëm me botëkuptimin shkencor, materialist”. Vëreni shembujt; rast ideal i propagandës së hollë kudër fesë dhe çdo gjëje që ishte kundër ideologjisë komuniste. Dhe gjithçka është mbyllur me thënie e famshme të Marksit “Feja është opium për popullin.”. A nuk mendoni se jemi pak të vonuar me azhurnimin e fjalorit tonë?

Ja një shembull për tu pasur parasysh e për tu pasuar. Sipas fjalorit të sipërpërmendur “The Concise Oxford Dictionary” thuhet:

religion n.
1 the belief in a superhuman controlling power, esp. in a personal God or gods entitled to obedience and worship.
2 the expression of this in worship.
3 a particular system of faith and worship.
4 life under monastic vows (the way of religion).
5 a thing that one is devoted to (football is their religion).

E përkthyer në shqip do të ishte:

fe e.
1 besimi tek një fuqi kontrolluese e mbinatyrshme, veçanërisht në një Perëndi të vetëm apo shumë perëndi që duhet tu bindesh dhe t’i adhurosh.
2 shprehja e kësaj në adhurim.
3 një sistem i veçantë besimi dhe adhurimi.
4 jeta nën zotimet e murgërisë (rruga e fesë).
5 diçka pas të cilës dikush ishte i përkushtuar (futbolli është feja e tyre).

Sigurisht kuptimet e fjalës “fe” në shqip nuk përkojnë të gjitha me kuptimet e saj në anglisht, por ajo që dua të demonstroj është fakti që, edhe pse ka më shume kuptime, nuk gjen mes tyre lufte ideologjike, paragjykime, propagandë komuniste, materialiste dhe ateiste. Kjo metodë të shpjeguari duhet të huazohet pa humbur kohë në fjalorët tanë, si ata elektronikë edhe ata me fletë letre.

Për të gjithë kureshtarët, që duan të konsultohen vetë më fjalorin në fjalë, i këshilloj të kërkojnë zëra të tri kategorive të mëposhtme ndërsa unë po ju ofroj disa prej tyre, duke qenë se i kam konfirmuar personalisht që duhen përditësuar:

Ideologji: komunizëm, demokraci, proletariat, borgjezi, kapitalizëm etj.
Fe: fe, zot, perëndi, Allah, misticizëm, magji etj.
Fenomene shoqërore: prostitucion, bankë etj.

Kështu pra, nuk na mbetet tjetër veç se të shpresojmë që kompetentët e kësaj meseleje tu arrijë kjo thirrje dhe t’ia nisin punës sa më parë për pastrimin e fjalorit nga këto lloj shpjegimesh, duke i dhënë kështu shqipes frymën bashkëkohore që i takon.

Për t’u ardhur në ndihmë atyre që kanë një kuptim së prapthi të fjalës “huazim” dhe që nuk kanë farë ndonjë kuptim të fjalës barbarizëm do të themi ca fjalë, shkurt:

Së pari, teza “nuk duhet ta përdorim sepse është fjalë e huazuar” nuk qëndron sepse, “huazim” është “fjalë a njësi tjetër gjuhësore, që është marrë prej një gjuhë tjetër dhe përdoret në gjuhën amtare”.(1) Ç’do të thotë kjo? Kjo do të thotë se një fjalë e huazuar mund dhe duhet të përdoret pa teklif në gjuhën amtare, në rastin tonë, në shqip. Studentë të tillë, të rënë në pozita puriste dhe që propagandojnë injorancë gjuhësore duhet ta hapin ndonjëherë fjalorin e gjuhës sonë. Çfarë ndodh? Ndodh që studentet nuk e dine se ajo që ata shënjojnë me fjalën “huazim” shënjohet me fjalën “barbarizëm” ndërkohë që Fjalorit i Gjuhës së Sotme Shqipe thotë se fjala “barbarizëm” është ajo “fjalë ose shprehje e huazuar pa nevoje nga një gjuhe tjetër”.(2) Ndërsa Prof Aleksandër Xhuvani i përkufizon barbarizmat si: “të folme të marra nga gjuhë të huaja dhe të përdoruara nga një gjuhë pa ndonjë nevojë të madhe.”(3) Kjo nënkupton se një fjalë e konsideruar barbarizëm nga rregullat e huazimit në shqip, e bazuar kjo në argumente të referueshme gjuhësore e jo në mendime të varfra studenteske, nuk duhet të përdoret në gjuhën shqipe e jo huazimet të cilat janë tashme pjesë të gjuhës sonë.

Kjo i jep fund njëherë e përgjithmonë pretendimit se huazimet nuk duhet t’i përdorim. Ajo që duhet të bëjmë ne sot është të mos barbarojmë, të mos përdorim fjalë a shprehje të huazuara pa nevojë në gjuhën tonë (barbarizma). E them ketë sepse, është nga gjërat më të vërteta mes të shënjuarave si të tilla sot se, shqipja po bastardohet nga pseudo-përkthyesit, apo siç i quan shpesh Edmond Tupja, “përckyesit”. Sot po ndodh ajo që Qemal Murati e përshkruan me këto fjalë:

“Në këto shtjella të mëdha gjuhësh e civilizimesh, me mbisundim të elementit anglo-amerikan, gjuha shqipe e përdorur mish-mash, me frymë (model) e me fjalor të huaj, rrezikohet të bëhet edhe kjo si kanadishtja, gjuhë me gramatikë angleze e me fjalor amerikan, apo si anglishtja e përkthyer në gjuhën shqipe.”(4)

Ky është realiteti shqip-folës dhe kjo është e rrezikshme, por po aq i rrezikshëm është edhe pretendimi se nuk duhet të përdorim huazime. Sot po shohim një fenomen të sa të çuditshëm aq edhe çoroditës; ca thonë se nuk duhet të marrim asgjë nga gjuhët e tjera sepse na mjafton gjuha jonë, të tjerët përdorin vetëm fjalë dhe struktura gjuhësore të huaja dhe thonë se flasin e shkruajnë shqip.

Pas këtyre që thamë lind nevoja të sqarohen ca rregulla të huazimit dhe përdorimit të tyre kur një student/ përkthyes has një fjalë që nuk ka të barasvlershëm në shqip apo ai/ajo nuk di që të ekzistojë një e tillë.

Personalisht jam kundër shpjegimit me shumë fjalë të një fjale të vetme që duhet përkthyer. Prandaj më habit edhe fakti që disa nga shokët dhe shoqet e mija të klasës thonë që versioni i përkthyer u del gjithmonë më i gjatë se origjinali. Me mua nuk ndodh shpesh. Prandaj sugjeroj që kur të hasni një fjalë të huaj që nuk e kemi apo nuk e gjejmë në shqip të ndiqni pikat e mëposhtme.

1. Shfletoni sa më shumë fjalorë “Gjuhë e Huaj-Shqip” që të mundeni për të gjetur fjalën e duhur në shqip; mos jini diskriminues në këtë fazë. Duhet të jeni të sigurt që ju nuk mund të dini çdo fjalë në shqip. Harrojini fjalorët shpjegues në gjuhën origjinale, që sugjerojnë me pasion pedagoget, në këtë fazë; ata hyjnë në punë kur nuk je i sigurt për konotacionin e fjalës, ata të ndihmojnë të bësh zgjedhjen e drejte në shqip, por ata nuk flasin shqip.

2. Përpiquni ta shpikni një fjalë të re (neologjizëm) në shqip sipas rregullave të fjalëformimit shqip për të njëjtën fjalë.

3. Mos kini frikë nga huazimet; kur jeni të siguritë se i keni ezauruar dy pikat e para atëherë huazoni, por mos harroni ta shkruani fjalën me shkronja të pjerrëta dhe, nëse është nevoja, t’i bëni një shpjegim në fund të faqes. Kjo duhet bërë për sa kohë kjo fjalë nuk është pranuar gjerësisht në shqip.

Për dy pikat e fundit Prof. Aleksandër Xhuvani na udhëzon kështu:

Për punë të formimit të neologjizmave është mirë të kemi parasysh këto rregulla themelore:

1. Duke marrë parasysh rregullat e të prejardhurit e të prejardhurit, mund të bëjmë neologjizma nga fjalë që i ka gjuha me prapashtime e parashtime analogjish pas fjalëve që përdoren rëndomshëm. P.sh. botë – botoj; i mjerë – mjerisht; gënjeshtër – përgënjeshtroj; mish – mishtar; tjetër – tjetrazi; pronë – pronar; rishlindje – rishdalje; i mirë – përmirësoj etj.

2. Mund të bëhen neologjizma pas rregullit të të përngjizurit, duke u bashkuar dy fjalë, të cilat mund të jenë gjithë prej asaj ose prej një pjese tjetër të ligjëratës. P.sh. udhëheqës, kryengritës, marrëveshje, gojdhanë, gojëmbël, kokëtrashë, ndërkombëtar, lejëkaim etj.

3. Mund të bëhen neologjizma: a) duke u ndryshuar kuptimi i vecantë i fjalës ne kuptim të figurshëm, si vendos 1. (kupt. i veç.) = vë në vend 2. (kupt. i fig.) = bëj mend, e ndaj mendjen; mbresë 1. (kupt. i veç.) = fr. Cikatrice; 2. (kupt. i fig.) = fr. Impressione; b) duke shkuar analogjish pas frazave të tjera të gjuhës, p.sh. e marr me vështrim (jo e marr në vështrim pas: e marr me mend.

4. Skajet shkencore e teknike do të formohen, si thamë prej rrenjëve greke dhe latine (si fotograf, mikroskop, gjeologji, automobil etj.) ose do të jenë fjalë të asaj gjuhe, populli a industria e së cilës e kanë shpiku (si tram, sport, hinterland etj, ose do të marrin emrin e atij që e ka zbuluar gjënë e re (si galvinizëm, markoni, daltonizëm etj.).

5. Fjalët e frazat e gjuhës politike e administrore duhet të dalin më fortë nga gjuha e kombit, por duke marrë një domethënie të ndryshme nga ajo e para. P.sh. urdhër i ditës, dëftesë, kërkesë, njoftoj etj)(5)

Ajo që duhet të bëjmë në këto ditë të vështira për gjuhën shqipe është t’i rikthehemi traditës sonë gjuhësore; t’i lëmë pak mënjanë tendencat dhe rrymat, të paktën në gjuhë. Duhet të rikthehemi në gjurmët e gjuhëtarëve tanë kompetentë në këtë fushë. Të njohim se çfarë janë huazime dhe çfarë janë barbarizmat. Të dallojnë se çfarë i duhet dhe çfarë nuk i duhet shqipes. Çfarë pasuria na ofron ajo dhe ku çalon. Këto janë këshilla të përgjithshme për të gjithë përkthyesit të rinj në mënyrë që të mos bëjnë gafa të pafalshme dhe qesharake që nuk u shkojnë për shtat.

28 Gusht 2006

1 Fjalori i Gjuhës se Sotme Shqipe, Tiranë, 1980, f. 659.
2 Fjalori i Gjuhës se Sotme Shqipe, Tiranë, 1980, f. 100.
3 Prof. Aleksandër Xhuvani, “Mbi Thjeshtësinë e Gjuhës”, Norma Letrare Kombëtare dhe Kultura e Gjuhës, Akademia e Shkencave e RP të Shqipërisë, (Tirannë, 1973), I, f. 44.
4 Qemal Murati, Sfidë, “Gjuha e Sotme Shqipe – Prirjet e Reja “Evropianizuese” “ Dimër 2004 – Pranverë 2005, IV, f. …
5 Prof Aleksander Xhuvani, vep.cit. f. 48-49.