Adaptoj – përshtat
Adoptoj – birësoj

Arsimim – marrja e njohurive dhe dijeve në shkollë
Edukim – përftimi i karakteristikave të mira të të sjellurit social, sidomos gjatw rritjes
Afroj – sjell më afër
Ofroj – propozoj

Klimatike – që ka të bëjë më klimën
Kimaterike – që ka klimë që të bën mirë për shëndetin

Mëshiroj – fal
Mishëroj – vë në jetë

Modern – 1. i kohës; 2. në modë
Moderuar (i/ e) – i mësëm, as ekstrem as neglizhent

Mostër – gjedhe, kamion
Monstër – përbindësh

Njësoj – bëj një, unifikoj
Njehsoj – logarit, bëj veprime me numra

Përshkoj – kaloj nga njëra anë në tjetrën
Përshkruaj – paraqit tipara, dukuri a rrethana me shkrim ose me gojë

Relativizmi – (doktrinë filozofike) njohja, e vërteta, morali etj. janë relative jo absolute
Relativiteti – E = mc2 , teoria e Ajnshtainit

Stimuloj – nxit
Simuloj – shtirem

Duke pasur parasysh dy faktorët e sipërpërmendur, nuk mund të pretendojmë të jemi përkthyes të mirë të një gjuhe edhe pse mund të jemi ekspertë të asaj gjuhe, kur na mungon njohja deri në një farë mase e kulturës së saj. Studiuesja e përkthimit C. Thriveni² thotë:

“Njohja e një gjuhë të huaj, e fjalorit dhe gramatikës së saj, nuk mjafton të jesh përkthyes kompetent. Duhet të jesh i ambientuar me kulturën tënde dhe me kulturën e gjuhës nga e cila përkthen përpara se të bësh ndonjë përpjekje për të ndërtuar një urë midis tyre.”³

Mungesa e njohjes së kulturës së gjuhës nga e cila normalisht përkthen, mund të sjellë pështjellime gjatë një interpretimi, që nga riformulimi i gabuar i një mendimi, që nga keqkuptimet dhe drejtpërsëdrejti keqinterpretimet, e deri tek krijimi i situatave qesharake dhe idioteske. Kjo bën të patjetërsueshme nevojën për të njohur mirë kulturën e një gjuhë në mënyrë që të përkthesh apo, në rastin tonë, të interpretosh mirë prej saj.

Disavantazhet e Interpretimit kundrejt Përkthimit
Edhe pse problemi kulturor është i përbashkët si për përkthimin ashtu dhe për interpretimin, përkthimi më shkrim ka disa avantazhe nga të cilat interpretimi është i privuar:

Avantazhi i parë që përkthimi ka kundrejt interpretimit është koha. Në përkthim mund t’i lejosh vetes gabime, qofshin dhe absurde sepse gjithçka mund ta riparosh duke iu rikthyer versionit tënd të përkthyer për një redaktim, gjë që do të fshinte nga faqja e letrës një pjesë të mirë të gabimeve dhe keqpërkthimeve të tekstit, për të mos thënë të gjitha. Interpretimi është i privuar nga faktori kohë dhe interpreti është i dënuar të jetë i saktë dhe i pagabueshëm në atë që nxjerr nga goja, përndryshe pasojat imagjinohen lehtë.

Avantazhi i dytë që përkthyesit kane kundrejt interpretëve është fakti që përkthyesi mund të bëjë sqarime kontestuale dhe kulturore në fund të faqes më anë të një fundshënimi apo në kllapa, disi më rrallë. Interpreti është i larë me këtë avantazh, asnjë interpret nuk mund të guxojë të japë një shpjegim gojor midis kllapash(!).

Të dyja këto disavantazhe na çojnë në përfundimin që interpretimi është shkalla me e lartë e artit të përkthimit dhe që kultura, e ndihmuar nga faktori kohë, është një faktor vendimtar në suksesin ose jo të një përkthyesi si interpret. Më poshtë do të përpiqemi të sqarojmë disa raste kur kultura dhe masa e njohjes së saj janë faktor që fshati të duket qartë e të mos këtë nevojë për kallauz.

Idiomat
Ne ndajmë kollaj mes faktit që fjalët si ujë, det dhe tokë janë universale kurse shprehje si “(ai/ajo) e pi duhanin me vrimë të hundës” dhe “bëj dava me miza” janë kulturore. Kjo do të thotë që në aspektin kulturor idiomat ose shprehjet frazeologjike përbëjnë një nga problemet kyçe në fushën e interpretimit. Kjo është akoma më e theksuar kur bëhet fjalë për idioma me bazë të fortë kulturore, bashkësia e fjalëve përbërëse të së cilave nuk e nxjerr aspak kuptimin e saj të vërtetë. Këto mund të jenë rëndom burim i madh improvizimesh qesharake të sikletshme. Si pjesë e pandarë e kulturës së një vendi, idiomave duhet tu kushtohet vëmendje e veçantë nga çdo interpret për mbarëvajtjen dhe cilësinë e interpretimit të tij/saj.

Dialektet
Fatmirësisht, puna e një interpreti është e përqendruar përgjithësisht në përdorimin e regjistrit zyrtar, duke qenë se ata që më së shumti kanë nevojë për komunikim ndërgjuhësorë janë njerëz më ngritje intelektuale dhe postë zyrtare. Po nuk është e prerë më thikë që internetit nuk i rastis të interpretojë dhe për komunitete të ndryshme, nga të cilët më i vështiri mbetet ai që përdor më shumë dialektizma dhe krahinorizma. Dialektet janë një çështje problematike edhe për gjuhen parësore të një interpreti, jo më pastaj për të folur për dialektet e një gjuhe të dytë.

Gjuhëtarë shqiptar me standardizimin e gjuhës shqipe dhe me hartimin e fjalorit të saj, kanë qenë gjithmonë të vetëdijshëm të përfshijnë në strukturat e saj elemente dialektore si p.sh.: degjues –> degjue + s, domethënë me baze dialektore gegërishte ‘degjue’, apo moslënien jashtë fjalorit të gjuhës sonë dialektizma apo krahinorizma. Me këtë dua të them që një pjesë të punës e kanë bërë gjuhëtarët tanë, pjesa tjetër u mbetët interpretëve në kurriz. Kjo nuk është shumë e vështirë për tu realizuar, duke qenë se një interpret, që sigurisht karakterizohet nga përvetësimi i shpejtë i fjalorit të ri, mund ta shtojë cilësisht dhe sasiorisht fjalorin e tij dialektor më udhëtime të nëpër krahina të ndryshme. Kjo do të ishte ideale të bëhej edhe në vendet e gjuhëve nga të cilat interpreti interpreton, por kjo besoj se do të jetë më e realizueshme kur të hyjmë në BE.

Vdiq apo Ngordhi
Ekzistojnë disa mospërputhje kontekstuale midis gjuhëve të cilat mund të jenë burim gabimesh trashanikë sidomos për shkak të faktorit kohë (nxitimit) dhe që interpreti duhet t’i ketë shumë parasysh. Kemi të bëjmë me raste kur i njëjti veprim, proces, koncept apo objekt të ketë emërtime të ndryshme në një gjuhë dhe vetëm një emërtim në një gjuhë tjetër. Për ilustrim, kur një anglishtfolës, ligjëratën e të cilit duhet të përcjellim në shqip, thotë ‘my dog died’, interpreti assesi nuk mund ta përkthejë ‘qeni im vdiq’; sigurisht që do shkaktonte të qeshura tek dëgjuesit, por duhet ta përkthejë ‘qeni im ngrodhi’.

Po ashtu nëse duhet të interpretohet fraza ‘from A to Z’, duhet pa tjetër të sjellet në shqip në formën ‘nga A-ja tek Zh-ja’, duke qenë se shkronja e fundit e alfabetit tonë është Zh-ja e jo Z-ja. E njëjta anasjelltas. Përndryshe do të kishin të bënim në një mospërputhje kulturore që do të na bënte të na vinte keq për interpretin në fjalë.

Përfundime
Gjithë çka thamë, nuk mund të na çoje gjëkundi tjetër veçse në përfundimin që gjuha dhe kultura janë koncepte që vijnë si binjakë siamezë përballë përkthyesit dhe ndarja mes të dyjave do të cenonte mbarëvajtjen e punës së përkthyesit në përgjithësi dhe interpetit në veçanti; nuk do të na ofrohej asgjë tjetër veçse një ligjërim të çalë dhe një gjuhë të belbët, për të mos thënë memece. Bashkëjetesa e lumtur e gjuhës me kulturën tek një interpret do të sillte automatikisht një përçim konceptual dhe stilisktik të qartë dhe të bukur.

1) Pro Transaltore – Shtjellime Kritike për Përkthyesin dhe Përkthimin, Edmond Tupja, Ombra GVG, Tiranë 2003.
2) C. Thriveni është Magjistrate e Shkencës në Fizikë dhe Magjistrate e Filozofisë në Përkthim. Ajo punon si lektore dhe realizon punë kërkimore ne përkthim. Jeton në Karnataka, Indi.
3) C. Thriveni, Cultural Elements in Translation, http://accurapid.com/journal/19culture.htm

Ujë i thartë = ujë i gazuar
Kur fillova t’i shkruaja fjalët e reja isha ulur për të pirë diçka me disa miq të saponjohur shqiptar të Maqedonisë. Kur filluam të porositnim njëri nga të pranishmit, që i kishte vajtur mendja për ujë ta gazuar, porositi ujë të thartë. Tani, kjo nuk mund të shpëtonte pa u vënë re se ishte diçka e padëgjuar dhe të vriste veshin. Në këtë çast, duke i pyetur ata se çne që e emërtonin ashtu ujin e gazuar, kërkova dhe një copë letër, gjë që u gjend shpejt, dhe e mbaja shënim fjalën e parë të re që më doli në shteg.

Origjina: Ngaqë uji i gazuar shpesh shoqërohet me limon, por edhe ka disi shije të thartë vet, ja kanë vendosur emrin ‘ujë i thartë’.

Një tjetër emërtim shqiptar i ujit të gazuar është termi ‘ujë me gjemba’. Këtë e kam dëgjuar fillimisht nga një shok i imi që thotë se kështu e quante ujin e gazuar kur ishte i vogël.

Majmunçe = @
Pasi diskutuam faktin interesant për ta që unë mbaja shënim fjalët e reja, kaluam tek shkëmbimi i adresa të eposave. Kur arritëm tek njëri nga bashkëtovolinësit, ai fillo të më thoshte adresën e vet të postës elektronike dhe shqiptoji diçka të tillë si: ‘emri, majmunçe, hotmail.com’. Kjo më shastisi fare; nuk e prisja diçka të tillë, ishte shumë pikante si fjalë. Megjithatë, duke qeshur, e shkrova edhe këtë me shume zell.

Origjina: Mesa duket, gjithçka ka rrjedhur nga bishti që i vjen rrotull a-se se shenjës së postës elektronike dhe që ngjan me bishtin e gjatë të disa majmunëve që arrijnë ta manipulojnë atë në shumë mënyra duke futur këtu edhe përdredhjes së tij vertikalisht rreth vetes.

Një tjetër emërtim shqip i shenjës së postës elektronike, që e kam hasur në rrjet në një faqe interneti shqip dhe që ne e njohim dhe i quajmë rëndom ‘et’ (nga anglishtja ‘at’) apo ‘kioçola’ (nga italishtja ‘se kam idenë si shkruhet’), është fjala ‘tek’, shumë fine, e shkurtër dhe lehtësisht e përdorshme. Do të më pëlqente që kjo fjalë të behej standardi shqip i shenjës së epostës.

Limenkë = Kënaçe
Gjatë vazhdimit të bisedës tonë, një tjetër fjalë më doli në shteg. Nuk e mbaj mend se ç’situatë e nxori në mejdan, por di që e shkrova në paçavuren time të fjalëve të reja pa shumë naze.

Origjina: Ka të ngjarë që kjo fjalë të ketë pësuar një evoluim prej fjalës ‘aluminkë’, një gjetje kjo për të përshkruar një ene prej alumini të mbushur me një lëng çfarëdo. Pastaj nga goja në gojë të ketë pësuar ngrënien e ‘a’-së fillestare për tu bërë ‘luminkë’ dhe më pas shndërrimin e dy zanoreve në dy zanore të tjera për lehtësi shqiptimi. Një version tjetër i origjinës mund të ishte dhe rrjedha e fjalës prej fjalës ‘limonadë’, dikur e përdorur në masë (të paktën në Shqipëri) ena mbajtëse e së cilës është quajtur ‘limonkë’ e shndërruar më pas në ‘limenkë’.

Këmbimore = Exchange
Me këtë fjalë u përballa pasi isha çuar nga tavolina dhe po bënim një shëtitje në Shkup, ku njëri nga miqtë tanë të rinj po na bënte udhërrëfyesin, Me siguri e kam parë në ndonjë reklamë dyqani, por i rëndësishëm është fakti që e shkrova menjëherë sepse mu duk një zëvendësuese ideale e barbarizmit ‘exchange’, e përdorur për të përshkruar një vend ku këmbehen para të vendeve të ndryshme.

Origjina: Shume e thjeshtë; fjala ‘këmbim’ plus prapashtesa ‘ore’ japin neologjizmin ‘këmbimore’.

Sok = lëng frutash
Kjo fjalë më duket se u shfaq kur po bënim porosinë kur u ulëm për të ngrënë në mbrëmje. Pasi nuk e kuptova pyeta se ç’ishte kjo fjalë dhe pas ca shpjegimesh të belbëta kuptova që bëhej fjalë për lëngun e frutave, që ne shpesh i themi ‘suko’ edhe pse kjo fjalë është ngushtuar për të përshkruar vetëm një lloj lëngu frutash në Shqipëri.

Origjina: Pak e vështire duket sepse mund të ketë ndonjë komplikim sllav. Megjithatë, ka gjasa të jetë nga italishtja e fjala ‘sugo’, që është përshtatur më pas në ‘suko’ dhe më pas në ‘suk’ për të përfunduar në ‘sok’.

Palloma, sollftka – peceta
Këto më dolën para kur po hanim dhe na doli nevoja të kishin ndonjë gjë për të fshirë, kështu që kërkuam peceta. Pas ca përpëlitjesh për të kuptuar njëri tjetrin, e kuptuam më në fund se kërkonim ‘palloma’ apo ‘sollftka’.

Origjina: Me origjinën këtu nuk po merrem fare se nuk kam asnjë ide. Ne pamje të parë duken fjalë me origjinë sllave, por …

Çaçkalica – kunja, kruajtëse dhëmbësh
E sigurisht që pasi mbaruam së ngrëni, kisha nevojë për kruajtëse dhëmbësh. Kërkova, por nuk e morën vesh dhe prapë mu desh të shpjegohesha me shume fjalë. U morëm vesh më në fund dhe fjala në fjalë përfundojë në arsenalin tim të fjalëve të reja.

Origjina: As këtu nuk merret vesh, por duket si sllave.

Penkall, kizhik – stilolaps
Kur mu desh të shkruaja fjalët e reja ta sapodëgjuara, sigurisht që kërkova një stilolaps, duke qenë se timin nuk e di nga e kisha hedhur, dhe si përfundim mu dha një penkall ose një kizhik. Kështu quhej stilolapsi andej; nuk e prisja në fakt që stilolapsi të mos njihej në të gjitha trojet shqiptare më të njëjtin term, por ja që nuk ishte e thënë.

Origjina: Penkalli, me sa duket, vjen nga anglishtja ‘pencil’ që është transformuar fonologjikisht në penkall. Kuzhiku, po fonologjikisht, duket term sllav.

Mastikë – çamçakëz
Kur muhabeti ra tek çamçakëzi, mësova që andej quhej ‘mastikë’. Seç me kapi dhe i hodha nje sy Fjalorit të Shqipes së Sotme të vitit 1980. Fjala, që i bie të mos jetë aspak fjalë e re, gjendje në fjalor dhe, si për të më ngushëlluar për faktin që nuk e njihja, shoqërohej me termin ‘krahin.’ shkurtim i ‘krahinore’, që do të thotë që ka përdorim krahinor dhe nuk është e thënë që të përdorej edhe andej nga anët tona dhe ta dija edhe unë.

Një term tjetër për të emërtuar çamçakëzin është dhe fjala ‘sakëz’. Kjo, mu tha, që është fjalë e përdorur në Kosovë, dhe që pasuron fjalorin e shqipes më një sinonim tjetër të fjalës në fjalë.

Shpuzore = tavllë
Në muhabet e sipër mora vesh gjithashtu që tavlla e duhani paskej dhe një emërtim tjetër dhe që andej njihej si ‘shpuzore’, term ky që gjendet i skeduar në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe të vitit 1980, por që personalisht nuk e kisha hasur ndonjë herë. Po ashtu, gjatë të njëjtit muhabet mora vesh gjithashtu që ‘tavlla’ ose ‘shpuzorja’ njihej gjithashtu edhe si ‘taketuke’, term që u tha se përdorej kryesisht nga krahina e Shkodrës. Edhe në këtë rast, kemi të bëjmë në një sinonimi të pasur të shqipes.

Mahicë – bluze me mëngë të shkurtra
Fjala e fundit që më bëri përshtypje dhe që përshtypja më bëri që ta shkruaja është pikërisht fjala ‘mahicë’, që më thanë se kështu i thoshin bluzave më mëngë të shkurtra apo që ne na pëlqen tu themi pak ‘T-shirt’ për tu dukur që jemi pak ‘të jashtëm’ apo që dimë anglisht. Nga ana fonetike, duket se ka origjinë sllave dhe nuk mund të vazhdoj më tej.

Largësia dhe gjitonitë e ndryshme kanë bërë të vetën, duke bërë që krahina të ndryshme ta shënjojnë të njëjtin objekt apo koncept me terma të ndryshëm. Mbledhja dhe skedimi i këtyre fjalëve të disa krahinave, ‘të reja’ për disa të tjera, do ta pasuronte automatikisht shqipen, do ta zhdërvjelltësonte të folurën e shqipfolësit dhe, pse jo, do t’i bënte ata të merreshin vesh më mirë mes veti. E kam fjalën gjithmonë për neologjizma burimore të shqipesh e jo për barbarizma të panevojshme nga gjuhë fqinje, duke qenë se këto te fundit nuk janë të pakta, edhe pse më sipër kam radhitur çdo fjalë që mu shfaq e panjohur, duke qenë se nuk e pash të udhës të mbaja shënime selektive nga frika se do të paragjykoja ndonjë fjalë. Dera e pasurimit të shqipes nuk është mbyllur, por pakkush po hyn asaj dere.

Gjatë një ore mësimi në universitet profesori na tregoi një barcaletë që kishte si teme Mbretëreshën e Britanisë së Madhe. Me sa më vjen ndërmend kishte të bënte me një turmë njerzish që kishin dalë të prisnin mbretëreshën apo ta përshendsnin në një fjalim që do mbante dhe që ishin pajisur me pankarta dhe mjete të tjera përshendetëse. Njëri nga turmaxhinjte kishte një pankartë në dorë dhe mbi të shkruante “God shave the Queen”, kjo natyrisht gabueshëm në vend të frazes “God save the Queen”. Kjo ishte pika kulminante e barcaletës. Këtu mbaron barcoleta dhe po këtu fillon të punojë ndërgjegjia gjuhësore.Ç’ka më la pa mend pasi e bluajta në mendje këtë frazë ishte fakti i përputhsmerisë perfekte përkthimore ose, thënë ndryshe, e barazvlerësit perfekt të këtij togfjalëshi në shqip. Këtë bluajtje e kam bërë shpesh derisa erdhi dita që e hodha ne letër (bie fjala, se ne fakt e shkrova ne kompjuter). E perkthyer në shqip fraza do ishte “Zoti e ruajtë Mbretëreshën”, ose versioni qesharak “Zoti e rruajtë Mbretëreshën”. Ajo që ndodh dhe që e transformon situatën në gazmore është shtimi i një shkronje në fjalë. E habitshmja është që të dyja variantet, si ai gazmor dhe ai i saktë, kanë përkthyeshmëri perfekte në shqip. Shikoni se çfarë ndodh.

Kjo lloj përputhshmerie ndërgjuhesore nuk është se haset shpesh në përkthime të ndryshme dhe ata që kanë pak përvojë përkthimi besoj se më kuptojnë mirë. Raste të tilla, si lapsusi i një fshatari paksa të pakujdesshëm anglez apo fshatari paksa ironik anglez janë shumë problematike në përkthim. Rasti në fjalë është një perfeksion në llojin e vet dhe një lehtësi që çdo përkthyes do ta ëndërronte.

KOMUNIZËM m.
1. Rendi ekonomiko-shoqëror më i lartë, që vjen pas kapitalizmit, pas fitores së revolucionit proletar dhe vendosjes së diktaturës së proletariatit, ku sundon plotësisht prona e përbashkët mbi mjetet e prodhimit dhe ku është zhdukur shfrytëzimi i njeriut prej njeriut dhe shtypja kombëtare; faza e dytë, faza më e lartë e këtij rendi (pas ndërtimit të plotë të socializmit), ku nuk ka më klasa e ku …

Vëreni terminologjinë dhe mbiemrat e përdorur për përshkrimin e kësaj fjale; a është ky shpjegim i duhuri për fjalën “komunizëm” sot? Në fakt, ky është thjesht propagandimi komunist, me të cilin u mashtruan njerëzit shekullin e kaluar dhe që duhet të kërkosh gjatë për të gjetur ndonjë leshko që i ha broçkulla të tilla, sidomos tani që “frytet” e komunizmit janë vjelë dhe shijuar. A nuk mendoni se duhet të niste menjëherë puna për pastrimin e fjalorit nga shpjegime të tilla që të bëjnë për të vjellë?

Më poshtë paraqitet një sugjerim i marrë nga fjalori konciz i Oksfordit “The Concise Oxford Dictionary” botimi i nëntë, elektronik edhe ky, i cili e përkufizon fjalën “komunizëm” kështu:

communism n.
1 a political theory advocating a society in which all property is publicly owned and each person is paid and works according to his or her needs and abilities.
2 (usu. Communism) a the communistic form of society established in the former USSR and elsewhere. b any movement or political doctrine advocating communism, esp. Marxism.

E thënë në shqip:

komunizëm n.
1 një teori politike që përkrah idenë e një shoqërie ku të gjitha pronat janë të përbashkëta dhe njeriu paguhet dhe punon në varësi të nevojave dhe aftësive të tij apo saj.
2 a modeli komunist i shoqërisë i themeluar në ish-Bashkimin Sovjetik dhe gjetkë. b çdo lëvizje apo doktrinë politike që përkrah komunizmin, sidomos Marksizmin.

Dallimi nuk ka nevojë për shumë komente. Duket drejtpeshimi dhe paanshmëria e shpjegimit. Ky është një shembull i rëndom që duhet ndjekur pa hezitim para se të na tregojnë më gisht si homo communistus nëpër botë.

Një shembull tjetër është në fushën e fesë ku Shqipëria arriti atë që nuk e arriti asnjë shtet tjetër në botë, të shpallej shtet ateist, domethënë pa fe zyrtare. Kur e kam hasur këtë gjë në enciklopedinë Enkarata jam habitur; jo për faktin qe ishim shpallur të tillë, por për faktin që ishim shteti i vetëm në botë i tillë. Kjo tani është diçka që i përket të shkuarës, por problemi qëndron se vazhdon të pasqyrohet në fjalorin e QEP-it. Ja çfarë thuhet:

FE f. sh. “Besimi i verbër se gjithçka në botë përcaktohet e drejtohet gjoja nga forca të mbinatyrshme, hyjnore, i cili ka lindur qysh në kohë shumë të hershme dhe është i papajtueshëm me botëkuptimin shkencor, materialist; tërësi dogmash që japin një botëkuptim fund e krye idealist e reaksionar, i cili është armik i betuar i përparimit e i shkencës, dhe përdoret nga klasat sunduese për të mashtruar e për të nënshtruar masat punonjëse; besimi te zoti. – Feja e krishterë (ortodokse, katolike, myslimane). Origjina (përhapja) e fesë. Lufta kundër fesë. Ndërroi fenë. Mohoj (luftoj) fenë. Feja është opium për popullin.

Ja bën mu propaganda komunisto-materialiste. Hidhuni një sy termave të përdorur; kryekëput luftë antifetare. Këtu bëhet fjalë për luftën e bërë gjatë regjimit komunist në Shqipëri e jo tani, në kohën ë pluralizmit politik e fetar. Kjo duket edhe tek fakti që feja përshkruhet si “i papajtueshëm me botëkuptimin shkencor, materialist”. Vëreni shembujt; rast ideal i propagandës së hollë kudër fesë dhe çdo gjëje që ishte kundër ideologjisë komuniste. Dhe gjithçka është mbyllur me thënie e famshme të Marksit “Feja është opium për popullin.”. A nuk mendoni se jemi pak të vonuar me azhurnimin e fjalorit tonë?

Ja një shembull për tu pasur parasysh e për tu pasuar. Sipas fjalorit të sipërpërmendur “The Concise Oxford Dictionary” thuhet:

religion n.
1 the belief in a superhuman controlling power, esp. in a personal God or gods entitled to obedience and worship.
2 the expression of this in worship.
3 a particular system of faith and worship.
4 life under monastic vows (the way of religion).
5 a thing that one is devoted to (football is their religion).

E përkthyer në shqip do të ishte:

fe e.
1 besimi tek një fuqi kontrolluese e mbinatyrshme, veçanërisht në një Perëndi të vetëm apo shumë perëndi që duhet tu bindesh dhe t’i adhurosh.
2 shprehja e kësaj në adhurim.
3 një sistem i veçantë besimi dhe adhurimi.
4 jeta nën zotimet e murgërisë (rruga e fesë).
5 diçka pas të cilës dikush ishte i përkushtuar (futbolli është feja e tyre).

Sigurisht kuptimet e fjalës “fe” në shqip nuk përkojnë të gjitha me kuptimet e saj në anglisht, por ajo që dua të demonstroj është fakti që, edhe pse ka më shume kuptime, nuk gjen mes tyre lufte ideologjike, paragjykime, propagandë komuniste, materialiste dhe ateiste. Kjo metodë të shpjeguari duhet të huazohet pa humbur kohë në fjalorët tanë, si ata elektronikë edhe ata me fletë letre.

Për të gjithë kureshtarët, që duan të konsultohen vetë më fjalorin në fjalë, i këshilloj të kërkojnë zëra të tri kategorive të mëposhtme ndërsa unë po ju ofroj disa prej tyre, duke qenë se i kam konfirmuar personalisht që duhen përditësuar:

Ideologji: komunizëm, demokraci, proletariat, borgjezi, kapitalizëm etj.
Fe: fe, zot, perëndi, Allah, misticizëm, magji etj.
Fenomene shoqërore: prostitucion, bankë etj.

Kështu pra, nuk na mbetet tjetër veç se të shpresojmë që kompetentët e kësaj meseleje tu arrijë kjo thirrje dhe t’ia nisin punës sa më parë për pastrimin e fjalorit nga këto lloj shpjegimesh, duke i dhënë kështu shqipes frymën bashkëkohore që i takon.

Për t’u ardhur në ndihmë atyre që kanë një kuptim së prapthi të fjalës “huazim” dhe që nuk kanë farë ndonjë kuptim të fjalës barbarizëm do të themi ca fjalë, shkurt:

Së pari, teza “nuk duhet ta përdorim sepse është fjalë e huazuar” nuk qëndron sepse, “huazim” është “fjalë a njësi tjetër gjuhësore, që është marrë prej një gjuhë tjetër dhe përdoret në gjuhën amtare”.(1) Ç’do të thotë kjo? Kjo do të thotë se një fjalë e huazuar mund dhe duhet të përdoret pa teklif në gjuhën amtare, në rastin tonë, në shqip. Studentë të tillë, të rënë në pozita puriste dhe që propagandojnë injorancë gjuhësore duhet ta hapin ndonjëherë fjalorin e gjuhës sonë. Çfarë ndodh? Ndodh që studentet nuk e dine se ajo që ata shënjojnë me fjalën “huazim” shënjohet me fjalën “barbarizëm” ndërkohë që Fjalorit i Gjuhës së Sotme Shqipe thotë se fjala “barbarizëm” është ajo “fjalë ose shprehje e huazuar pa nevoje nga një gjuhe tjetër”.(2) Ndërsa Prof Aleksandër Xhuvani i përkufizon barbarizmat si: “të folme të marra nga gjuhë të huaja dhe të përdoruara nga një gjuhë pa ndonjë nevojë të madhe.”(3) Kjo nënkupton se një fjalë e konsideruar barbarizëm nga rregullat e huazimit në shqip, e bazuar kjo në argumente të referueshme gjuhësore e jo në mendime të varfra studenteske, nuk duhet të përdoret në gjuhën shqipe e jo huazimet të cilat janë tashme pjesë të gjuhës sonë.

Kjo i jep fund njëherë e përgjithmonë pretendimit se huazimet nuk duhet t’i përdorim. Ajo që duhet të bëjmë ne sot është të mos barbarojmë, të mos përdorim fjalë a shprehje të huazuara pa nevojë në gjuhën tonë (barbarizma). E them ketë sepse, është nga gjërat më të vërteta mes të shënjuarave si të tilla sot se, shqipja po bastardohet nga pseudo-përkthyesit, apo siç i quan shpesh Edmond Tupja, “përckyesit”. Sot po ndodh ajo që Qemal Murati e përshkruan me këto fjalë:

“Në këto shtjella të mëdha gjuhësh e civilizimesh, me mbisundim të elementit anglo-amerikan, gjuha shqipe e përdorur mish-mash, me frymë (model) e me fjalor të huaj, rrezikohet të bëhet edhe kjo si kanadishtja, gjuhë me gramatikë angleze e me fjalor amerikan, apo si anglishtja e përkthyer në gjuhën shqipe.”(4)

Ky është realiteti shqip-folës dhe kjo është e rrezikshme, por po aq i rrezikshëm është edhe pretendimi se nuk duhet të përdorim huazime. Sot po shohim një fenomen të sa të çuditshëm aq edhe çoroditës; ca thonë se nuk duhet të marrim asgjë nga gjuhët e tjera sepse na mjafton gjuha jonë, të tjerët përdorin vetëm fjalë dhe struktura gjuhësore të huaja dhe thonë se flasin e shkruajnë shqip.

Pas këtyre që thamë lind nevoja të sqarohen ca rregulla të huazimit dhe përdorimit të tyre kur një student/ përkthyes has një fjalë që nuk ka të barasvlershëm në shqip apo ai/ajo nuk di që të ekzistojë një e tillë.

Personalisht jam kundër shpjegimit me shumë fjalë të një fjale të vetme që duhet përkthyer. Prandaj më habit edhe fakti që disa nga shokët dhe shoqet e mija të klasës thonë që versioni i përkthyer u del gjithmonë më i gjatë se origjinali. Me mua nuk ndodh shpesh. Prandaj sugjeroj që kur të hasni një fjalë të huaj që nuk e kemi apo nuk e gjejmë në shqip të ndiqni pikat e mëposhtme.

1. Shfletoni sa më shumë fjalorë “Gjuhë e Huaj-Shqip” që të mundeni për të gjetur fjalën e duhur në shqip; mos jini diskriminues në këtë fazë. Duhet të jeni të sigurt që ju nuk mund të dini çdo fjalë në shqip. Harrojini fjalorët shpjegues në gjuhën origjinale, që sugjerojnë me pasion pedagoget, në këtë fazë; ata hyjnë në punë kur nuk je i sigurt për konotacionin e fjalës, ata të ndihmojnë të bësh zgjedhjen e drejte në shqip, por ata nuk flasin shqip.

2. Përpiquni ta shpikni një fjalë të re (neologjizëm) në shqip sipas rregullave të fjalëformimit shqip për të njëjtën fjalë.

3. Mos kini frikë nga huazimet; kur jeni të siguritë se i keni ezauruar dy pikat e para atëherë huazoni, por mos harroni ta shkruani fjalën me shkronja të pjerrëta dhe, nëse është nevoja, t’i bëni një shpjegim në fund të faqes. Kjo duhet bërë për sa kohë kjo fjalë nuk është pranuar gjerësisht në shqip.

Për dy pikat e fundit Prof. Aleksandër Xhuvani na udhëzon kështu:

Për punë të formimit të neologjizmave është mirë të kemi parasysh këto rregulla themelore:

1. Duke marrë parasysh rregullat e të prejardhurit e të prejardhurit, mund të bëjmë neologjizma nga fjalë që i ka gjuha me prapashtime e parashtime analogjish pas fjalëve që përdoren rëndomshëm. P.sh. botë – botoj; i mjerë – mjerisht; gënjeshtër – përgënjeshtroj; mish – mishtar; tjetër – tjetrazi; pronë – pronar; rishlindje – rishdalje; i mirë – përmirësoj etj.

2. Mund të bëhen neologjizma pas rregullit të të përngjizurit, duke u bashkuar dy fjalë, të cilat mund të jenë gjithë prej asaj ose prej një pjese tjetër të ligjëratës. P.sh. udhëheqës, kryengritës, marrëveshje, gojdhanë, gojëmbël, kokëtrashë, ndërkombëtar, lejëkaim etj.

3. Mund të bëhen neologjizma: a) duke u ndryshuar kuptimi i vecantë i fjalës ne kuptim të figurshëm, si vendos 1. (kupt. i veç.) = vë në vend 2. (kupt. i fig.) = bëj mend, e ndaj mendjen; mbresë 1. (kupt. i veç.) = fr. Cikatrice; 2. (kupt. i fig.) = fr. Impressione; b) duke shkuar analogjish pas frazave të tjera të gjuhës, p.sh. e marr me vështrim (jo e marr në vështrim pas: e marr me mend.

4. Skajet shkencore e teknike do të formohen, si thamë prej rrenjëve greke dhe latine (si fotograf, mikroskop, gjeologji, automobil etj.) ose do të jenë fjalë të asaj gjuhe, populli a industria e së cilës e kanë shpiku (si tram, sport, hinterland etj, ose do të marrin emrin e atij që e ka zbuluar gjënë e re (si galvinizëm, markoni, daltonizëm etj.).

5. Fjalët e frazat e gjuhës politike e administrore duhet të dalin më fortë nga gjuha e kombit, por duke marrë një domethënie të ndryshme nga ajo e para. P.sh. urdhër i ditës, dëftesë, kërkesë, njoftoj etj)(5)

Ajo që duhet të bëjmë në këto ditë të vështira për gjuhën shqipe është t’i rikthehemi traditës sonë gjuhësore; t’i lëmë pak mënjanë tendencat dhe rrymat, të paktën në gjuhë. Duhet të rikthehemi në gjurmët e gjuhëtarëve tanë kompetentë në këtë fushë. Të njohim se çfarë janë huazime dhe çfarë janë barbarizmat. Të dallojnë se çfarë i duhet dhe çfarë nuk i duhet shqipes. Çfarë pasuria na ofron ajo dhe ku çalon. Këto janë këshilla të përgjithshme për të gjithë përkthyesit të rinj në mënyrë që të mos bëjnë gafa të pafalshme dhe qesharake që nuk u shkojnë për shtat.

28 Gusht 2006

1 Fjalori i Gjuhës se Sotme Shqipe, Tiranë, 1980, f. 659.
2 Fjalori i Gjuhës se Sotme Shqipe, Tiranë, 1980, f. 100.
3 Prof. Aleksandër Xhuvani, “Mbi Thjeshtësinë e Gjuhës”, Norma Letrare Kombëtare dhe Kultura e Gjuhës, Akademia e Shkencave e RP të Shqipërisë, (Tirannë, 1973), I, f. 44.
4 Qemal Murati, Sfidë, “Gjuha e Sotme Shqipe – Prirjet e Reja “Evropianizuese” “ Dimër 2004 – Pranverë 2005, IV, f. …
5 Prof Aleksander Xhuvani, vep.cit. f. 48-49.

Ali Asllani, ky poet i dyanshëm, sa i njohur aq edhe i panjohur, sa i lëvduar aq dhe i përçmuar, sa i idealizuar aq edhe i mohuar, sa i lexuar aq edhe i censuruar. Si i tillë njihet ky njeri sot në Shqipëri. Normalisht, siç na shkon përshtat ne shqiptarëve të jemi të ndarë në dy a më shumë grupe, edhe në këtë rast jemi kësisoj. Grupi i parë e vlerëson poetin lab me fjalët më të zgjedhura dhe e ngre atë në piedestalin e idealizimit duke e këqyrur atë me admirim nga poshtë. Të tjerët e hedhin atë në udhën e përçmimit ku mund ta shkelë me këmbë çdokush që e mendon të arsyeshme një gjë të tillë. Një figurë që rron e gjallë dhe e freskët në mendjet e atyre që e njohin, por që kalbet e ngordhur dhe erërëndë në mendjen e atyre që nuk e njohin.

Për të argumentuar këtë shpresoj të mjaftojnë fjalët që do të citohen më poshtë. “Ky qenka një Naim i Labërisë e më tej!”1 Kështu mendoi Lefter Çipa kur lexoi për herë të parë poezitë e tij. Një vlerësim që nuk e merr çdokush. Të bëjnë të meditosh këto fjalë dhe të bëjnë të të vijë turp që e njeh kaq pak këtë gjeni të letrave shqipe. Ka shumë poetë Shqipëria por jo të gjithë janë njësoj. Ca janë mediokër, ca të mirë e ca të paharrueshëm. Duket se një nga të tretët është edhe Ali Asllani. Këtë e vërteton edhe përkthyesi i mirënjohur i Eseninit dhe poeti, Jorgo Bllaci kur thotë, “…vjershëtori… qëndron me dinjitet përkrah mjeshtërve të lirikës shqiptare, Naimit, Fishtës, Nolit, Mjedës, Lazgushit e Migjenit.”1 Ai nuk e lë me kaq, por shkon deri në idealizim kur pohon, “… këtë e them me plot gojën, është mjeshtri më i përsosur i poezisë shqipe.”3 Nga ana tjetër kemi dhe enciklopedistë injorantë e pompozë që nuk dinë të shkruajnë as gjuhën shqipe, që guxojnë e ngrenë pyetje retorike që përgjigjen e merituar e marrin në rrethin e ngushtë të njohurive të tyre. Ja çka thonë ata:

“N.q.s ky është një poet kaq i njohur, si ka mundësi … s’ja kam gjetur emrin në ndonjë enciklopedi, apo edhe në ndonjë tekst shkollor. Por mos harro faktin se sot e kësaj dite Ervin Hatibi, apo Mimoza Ahmeti studiohen në tekstet e gjimnazit. Ju na sillni këtu ca pseudo poetë, “patriota”, … e çuan Shqipërinë përpara këtu ku është sot. [sic]”4

Këtu duket akoma më qartë sa nxënës i mirë gjimnazi ka qenë autori i këtyre rreshtave sa që nuk e mban mend se Ali Asllani studiohet në gjimnaz! Por kjo s’mjafton, balta vazhdon të hidhet edhe mbi rilindësit pa pikë turpi.

“Njëkohësisht mos harro edhe “poetët e mëdhenj” të rilindjes, emrat e të cilëve s’kam përse të ti kujtoj unë, … i shkruanin aq me mall e zjarr, apo nostalgji për mëmëdheun, nga Amerika, turqia, egjipti, dhe … këtej pinin hashash me n’argjile, këtej shkruanin rreshta për mëmëdheun. Sa kanë vuajtur të shkretët. Se atëherë ju duheshe edhe vizë për të vajtur në Shqipëri, mos harro!!!!Ne kemi pasur plot figura të mykura, pseudo-figura, portrete diletantësh me prejardhje të dyshimtë. Ne mburremi me një amerikano-shqiptar, me gjysh shqiptar, … s’e di ku bie Shqipëria, dhe … etj, etj. Ky ishte një shembull!!!” Për të ardhur keq, por e vërtetë. [sic]”5

Megjithatë një përgjigje për këta injorant mendjemëdhenj dhe vet-zhvlerësues e gjejmë përsëri në fjalët e Jorgo Bllacit. Ai citon:

“Për fat të keq, kritika jonë tej mase e politizuare ka anashkaluar këtë vlerë të padiskutueshme të këtij vjershëtori…”6

Dhe kjo është e qartë sepse të gjithë e njohim censurën absurde që praktikohej në periudhën e kooperativave. Kjo mjafton edhe për t’ua mbyllur gojën atyre pseudo-intelektualëve të kombit tonë.

Njësoj si dyanshmëria e pikëvështrimit të vjershëtorit edhe ai vetë është i dyanshëm në përzgjedhjen e elementëve jopopullorë të përfshirë në poezinë e tij duke na dhënë frymë perëndimore e lindore të cilat do të jenë të pandashme nga poezia e tij. Kjo shpreh qartë edhe faktin se poeti jonë ka qenë një erudit nga të paktët e Shqipërisë. Por si u njoh Asllani me dy kulturat?

2. Lidhja e Ali Asllanit me dy kulturat

Nga jetëshkrim i Ali Asllanit duket qartë lidhja e tij me kulturën orientale qysh në fëmijëri duke qenë bir i një familjeje me frymë orientale, dhe me një baba të brumosur me dije teologjike islame në universitetin e Stambollit. Më pas një prezantim më të gjerë me orientin, sidomos me letërsinë e tij ia mundësoi vazhdimi i shkollës së mesme Zosimea në Janinë. Vite më vonë ai pati një ndryshim drejtimi njëqind e tetëdhjetë gradë duke i kthyer sytë dhe interesat nga perëndimi, gjë që më pas solli adoptimin prej tij të kulturës dhe mënyrës së saj të jetesës. Poeti i mirënjohur Fatos Arapi shprehet:

“I plazmuar si ai me kulturën e madhe të Orientit – sidomos atë persiane – dhe pastaj i kredhur përgjithmonë në kulturën dhe mënyrën e jetesës europiane, verbi i tij poetik vibron nga buzëqeshja e lehtë e një ironie të mençme, i një urtësie filozofike që vjen nga kuptimi ekzistencial të jetës.”7

Kjo tregon se poeti nuk e ka përjashtuar plotësisht njërën nga kulturat duke ndjekur fanatikisht tjetrën, duke marrë prej të dyjave atë që i dukej e vlefshme për t’u marrë. Këtë lloj rafinimi kulturash ai e ka shfrytëzuar akoma edhe më mirë në fushën e letërsisë. Në këtë aspekt atij mund i bëhet analogji me Naimin e madh.

“Fillimet e tij letrare të kujtojnë fillimet e romantikut tonë të madh Naim Frashrit. I arsimuar në shkolla turke dhe i ndikuar prej letërsisë orientale, Ali Asllani filloi ë shkruaj turqisht dhe vjershat e para i botoi në gazetat turke të kohës”8

3. Çfarë mori poeti nga lindja dhe perëndimi

Por si shumë të tjerë edhe poeti lab e ka poezinë orientale, me konkretisht atë persiane një pikë referimi që e shfrytëzon për të përgatitur brumin e poezisë së tij. Këtë ia mundësoi fakti se,

“Ali Asllani … kishte pasë fatin të njohë për së afërmi jetën dh e kulturën oriantale.” “Tërë poezia e Ali Asllanit shquhet për figurshmëri fringëlluese, që fryn nëpër vargje si një puhizë që ndez flakën e mallit, në të cilën poeti vetëdigjet: “rroj për ty e vdes për vete!” Na kujton flakën e qiriut ku Naimim ynë shkrihet e përvëlohet që tu japë njerëzve dritë. (Fjalët e qiririt). Këtë ide iluministe e gjejmë edhe te Gëtja në vjershën “Malli lumtur” ku i këndon atij që “përmes zjarrit” digjet për vete për të nxjerrë në dritën e së vërtetës atë që është “ngujuar brenda territ” (Nga “Divani perëndimor lindor). Te këta tre poetë ndjehet ndikimi i urtësisë orientale, e në këtë rasti poezisë persiane.”9

Na del hapur pasuria e poezisë orientale që nga gjiri i së cilës kanë pirë poetë që kanë hedhur në letër kryevepra.
Ushqimi i preferuar dhe më frutdhënës i poetit nga poezia orientale ishte poeti persian Omar Khajami. Ai ka marrë nga Khajami frymën epikuriane dhe hedoniste. Ai e do jetën dhe është optimist i madh për të. Ai gjithashtu e do vashën dhe verën duke i barazuar ato me lumturinë kur thotë duke i dhënë të drejtë Omar Khajamit kur thotë:

Në gjumë dhe në varr s’ka lumturi;
Ngreh’-u! Sa rron , zbraz Kupa e puth Çupa; (Rubairat)

Nga të qenët e tij në një mendje me Khajamin për faktin, siç shprehet ai vetë në një nga poezitë e tij, “Po Omar Hajami Diti e na bindi” arrijmë në konkluzionin se:

“…vrehet një poet “bon viveur”, që do ta shijojë jetën deri në fund, don të shpikë kupën e gëzimit që mund t’i falë dashunija. Ka në këto vjersha diçka epikuriane, khajamjane e anakreontike.” Megjithatë “…në thelb, poeti mbetet origjinal në pasqyrimin e mendimeve e ndjenjave të veta. Këtu “poeti epikurian, djekësi i Omar Khajam-it e i Anakreont-it, fillon të mendojë të bëhet disi sentimental, ma i përmbajtun e ma i thellë në të gjykuemit e jetës në përgjithësi ….”[sic]10

Por sa e ngjshëme është poezia e Ali Asllanit me atë të Omar Khajamit? Ja se ç’thotë Arif Demollari në revistën Jeta e re në vitin 1975 në Prishtinë

“Kur pohohet fryma khajmjane e poezisë së Ali Asllanit, mendohet vetëm një anë e rubai-rave të këtij poeti të madh të persisë, sepse dihet se ato janë tejet kontradikrore, shumë të pasura me ide dhe tejet interesante, për ç’arsye nuk mund të afrohet me poezinë e poetit tonë aq të varfër me ide.”11

Megjithëse thamë se poeti i Vlorës ka në themel të ndikimeve në poezinë e tij Omar Khajamin, kjo ide mbetet e cunguar pasi ai e ka njohur mirë traditën poetike orientale në përgjithësi dhe i ka lexuar poetet lindor për së gjalli, në gjuhën e tyre të cilën ai e zotëronte mirë si një mbështetës tjetër i erudicionit të tij.

Nga ana tjetër, edhe pse ndikimi perëndimor është më i zbehtë ai nuk mungon. Ai ngjan me poetët perëndimor në bohemitetin e tij edhe pse, siç e përmendëm më lartë për rafinimin e kulturave, ai e ka shkrirë këtë bohemitet perëndimor në kallëpe lindore duke i dhënë atij dimensione të reja. Ja se ç’thotë Arif Demollari për këtë pikë:

“Ai, të paktën ashtu siç të krijohet përshtypja nga poezitë e tij, ishte një boem. Ama boem i tipit të tij, specifik, i tipit oriental. Ai thuajse nuk ka asgjë të përbashkët me një Bajron , Bodler apo Jesenin, jeta a të cilëve është e përmbushur plot e përplotë me skandale. Më e drejtë është ta quajmë poet qejfi, sepse ky atribut oriental disi e përcakton më saktë atë.”12

Ai është ndikuar në përgjtihësi nga rrymat letrar europiane të kohës tij, por që edhe këtu ai ka ndjekur parimin e tij të marrjë së të mirës dhe lënies së të papërshtatshmes, gjithmonë sipas pikëpamjeve të tij. Arif Demollari vazhdon,

“Kur të marrim parasysh se ç’rryma letrare e përshkonin më tepër letërsinë e Europës në kohën vrullit krijues të poetit tonë dhe kur e analizojmë poezinë e tij pak më thellë, na duket se mund të gjejmë bukur shumë elementë të impresionizmit dhe ekspresionizmit. Ashtu si impresionistët, edhe Ali Asllani nuk ka ambicje të paraqesë botën objektive, por vetëm ndjenjat që nxit ajo. Por ndryshe nga poetët impresionistë, sepse kjo botë për të është e harmonishme dhe në të ai e ndjen veten shumë mirë, përkundër impresionistve të cilëve ajo ju dukej një kaos, ku e ndjenin veten të humbur. Ndërkaq kujdesi i madh që ka për vargun, për rimën, për anën akustike të tij, të kujton poetët simbolistë apo ekspresionistë. Mirëpo me që na mungojnë studimet, na duhet të qëndrojmë në terren hipotezash.”13

Qëndrimi në terren hipotezash përforcon edhe një herë faktin se poeti nuk është shfrytëzuar letrarisht sa duhet për të cilin shkak ka pasur dhe ka qëndrime të paqëndrueshme.

Këto dy ndikime edhe pse mund të dominojnë nuk qëndrojnë të vetme mbi themelet e poezisë së tij, poezinë popullore. Ato shoqërohen me ndikime dytësore, këto nga autorë shqiptar të përpunuar nga ai në mënyrën e tij.

“Identifikimi i bukurisë me dashurinë dhe këto të dyja bashkë me lumturinë , është një ndikim i padiskutueshëm naimjan…”14

Por mënyra se si e konceptonte Asllani dashurinë nuk përputhet me mënyrën e Naimit.

“Këta dy poet i afron më tepër përdorimi i mjeteve të ngjashme artistike dhe gjuha e pastër. E kjo mund të shpjegohet me mbështetjen e fort të të dyve në letërsinë popullore, me njohjen e kulturës orientale si dhe me autoritetin që kishte Naim Frashri te të gjithë poetët shqiptar të mëvonshëm”15

Poeti që e kërkonte të mirën kudo që të ishte nuk i vinte turp të merrte prej bashkëkohësve të tij.

“Prej Lasgush Poradecit Ali Asllani huazoi botëkuptimin e tij për origjinën e dashurisë dhe për tërë atë që mund ta quajmë mendim filozofik për dashurinë.”16

Megjithatë poeti lab nuk e nënvlerësoi asnjëherë atë mbi të cilën kishte ngritur gjithë krijimtarinë e tij, poezinë popullore dhe mund të themi se kjo ishte ajo që e bëri atë të madh.

“…stili i tij i ngritur mbi modelet e letërsisë popullore, kanë bërë që vjershat e tij të mësohen përmendësh e të përsëriten sikur të ishin krijime popullore shpesh duke humbur autorësinë e tyre.”17

Edhe Profesor Latif Berisha i bën një vlerësim mbështetjes së tij më poezinë popullore shqiptare. Ai pohon:

“Edhe pse ndonjëherë mund të hetohet në të një farë dozë e spekulimeve intelektuale, që na përkujton poezinë e Lukrecit ose linjën e hedonizmit epikurean të përhapur aq shumë në letërsinë botërore me “Rubairat” e Omar Khajamit, kurse në letërsinë shqipe pak të evidentuar në poezinë e Naimit, të Lazgushit dhe të Nolit, vargjet më të bukura të poetit mbesin ato që i këndojnë një dashurie konkrete, të përjetuar në ambientin e vet lab.”18

4. Ku shpalosen këto ndikime

Kalimi i shoqërisë shqiptare nga jeta patriarkale, feudale dhe aty-këtu me ngjyra orientale në botën e qytetërimit perëndimor është një katalizator për jetën tonë letrare. Ali Asllani ishte nga krijuesit që e shfrytëzoi këtë transformim shoqëror duke nxjerrë në pah problemet që erdhën me këtë ndryshim dhe përplasjet e dy kohëve. Kjo është, pa dyshim një nga ndikimet e Ali Asllanit nga autorë perëndimorë si: Balzaku, Ibseni, Tolstoi dhe Shou të cilët nxorën kryevepra nga probleme, që në pamje të parë mund të duken vogëlsira, të kohës së tyre. Kështu bëri dhe Ali Asllani duke na dhuruar një nga poemat më të bukura të letërsisë shqiptare siç është Hanko Halla. Kësaj mund t’i bëjmë një analogji me brumosjen e tij të dyanshme kulturore, atë orientale dhe perëndimore, gjë e cila e ka bërë poetin ta shpreh mendimin e tij në letër për të dyja kulturat duke u nxjerrë të metat dhe të mirat herë njërës e herë tjetrës duke shfrytëzuar më së shumti për këtë personazhin kompleks të Hanko Hallës.

Përveç poemës Hanko Halla brumosjen e tij letrare të shumëfishtë poeti e shpalos edhe në një varg të gjatë poezisë të cilave u fryn era Khajamiane dhe patosi jetësor. Përmendim: Çupëzë moj çupëzë, Gugu-gug-gugftu, Më lejo ta puth njëherë, Plaç o zemër, që s’u plake!, Them ta them…,Vidi vidi pullumbeshë, Vishet mëni, zhvishet vasha, etj.

Në këtë cikël poezish poeti duket sikur ka shkëputur këtë strofë të Khajamit,

Natën kur flija më tha shpirti: “Pi!
Në gjumë dhe në varr s’ka lumturi;
Ngreh’-u! Sa rron , zbraz Kupa e puth Çupa;
Ke shekuj që të flesh në qetësi”

Dhe duke e gatuar atë me brumin e tij poetik popullor u ka dhënë mundësi të falsin një numri të madh poezish me natyrë epikureane dhe dashurore të shoqëruara me zbrazjen e kupave e me puthjet e çupave duke sugjeruar me këto të dyja natyrën e tij hedoniste. Ai i ka shkëputur këto katër fjalë, pi e puth, kupa e çupa, dhe i ka ndërthurur ato më sa e sa vjersha të tija duke u dhënë atyre natyrë të freskët khajmiane.

Pa çupë e pa kupë
Kjo kaptin’ kokalle,
Ësht’e rëndë mbi supe
Sa dy thas’ me halle!

Sado bab’ Ademi
Mundi e na lindi,
Po Omar Hajami
Diti e na bindi.

Qenka mos na qenka…
fundi varr’i Bamit,
mbetet vetem kenga
e poet Hajamit [Nga dorëshkrimet e poetit]

Në këto lloj poezish ai e thotë hapur mendimin e tij për puthjen e pijen duke i ngritur ato në nivelin e adhurimit ndaj Zotit.

Deh, mos befte prokopi
ajo zemer qe nuk digjet,
po ai qe s’puth e s’pi
si vall’ Zotit i pergjigjet? [Omar Hajam”, dil te dal!]

Një shpjegim më saktë të mendimit të tij lidhur me të kuptuarit tij të dashurisë e të rolit te saj në jetë, poeti na e jep në poezinë “ Pi e puth” Ku ai fillon me vargjet:

Ti përherë puth e pi !
pi e puth
si nje zok i zen’ ne kurth
përpelitet nëpër ode,
mbush nje gote e zbras nje gotë
dhe me flet për poezi!

Ai e shikon të dashurën e tij si “si një zok i zënë në kurth”. Kështu, me pije e puthje, ai do ta kalojë kohën. Kështu e gjen ai lumturinë.

Syri puthet, gota pihet,
Numri tyre s’mund të dihet
Kurse zemrat dashurohen
Gotat puthjet s’numërohen! [Pi e puth]

5. Ndikimet në gjuhë

Ali Asllani ka një shije të hollë për gjuhën. Megjithatë ai përdor turqizma dhe arabizma në poezitë humoristiko-satirike për të tipizuar personazhet. Në poezitë e dashurisë ai është një puritan. Në këto poezi hasen tepër rrallë huazime, si nga ato shekullore edhe nga ato më të fundit për përdorimin e të cilave ishte ngjallur një prirje në kohën e tij me që sytë e tyre ishin drejtuar nga perëndimi. Ai vazhdon rrugën e rilindësve në këtë drejtim, por edhe jep kontributin e tij në pasurimin e leksikut të shqipes.

Si në tërë poemën Hanko Halla në dy vargjet e mëposhtme shohim vendosjen e turqizmave dhe orientalizmave për të nxjerrë në pah karakterin e saj skeptik për kulturën e re që po adaptohej nga njerëzit në atë kohë.

Ja dhe mileti, nashti u bë popull,
Dhe nga sherr e tija, mendja na vjen rrotull.

Profesor Rexhep Qosja pohon se, “Vjershat e tij…kanë njëfarë arome orientale, të cilën ai e mbrrin me përdorimin e fjalëve turqishte apo arabishte[sic].”19

6. Përfundime

Gjella që pena e tij poetike na servir, e gatuar me brumë popullor e me erëza stilistiko-ideore të importuara më së shumti nga orienti dhe të përdorura më shije nga poeti duke lënë pak më pas ato të importuara nga oksidenti, por duke mos i harruar ato, është shumë e shijshme për lexuesin deri në atë pikë sa që kjo poezi përdorej nga një tjetër poet i madh i lirikës shqiptare, Lazgush Poradeci. Siç përdorte nëna shqiptare hashashin për fëmijët e pagjumë, ashtu edhe ai përdorte ëmbëlsinë e muzikalitetit dhe qartësinë e ideve për të rënë në gjumë, shoqëruar me zhurmën shushuritëse të dallgëve të detit në brigjet e Ujit të Ftohtë.

Banago, Prill 2005

1. Bardhosh Gaçe, Ali Asllani në kujtimet dhe studimet letrare, Naim Frashri, 1997, f.105, duke cituar Lefter Çipën.
2. Ibid. fq.83, duke cituar Jorgo Bllacin.
3. Ibid
4. http://www.albforumi.com/ubb//ubbthreads.php/ubb/showflat/Number/7232264/site_id/1#import
5. Ibid
6. Gaçe, log.cit
7. Ibid, fq.71, duke cituar Fatos Arapin.
8. Ibid, fq.128, duke cituar Agim Nivicën.
9. Ibid, fq.225, duke cituar Arif Demollin.
10. Ibid, fq.59, duke cituar Prof. Muzafer Haxhiun.
11. Ibid, fq.191, duke cituar Mark Gurakuqin.
12. Ibid, fq.251, duke cituar Arif Demollarin.
13. Ibid, fq.225.
14. Ibid.
15. Ibid, fq.250.
16. Ibid, fq.251.
17. www.albforumi.com/ubb//ubbthreads.php/ubb/showflat/Number/7232264/site_id/1#import, duke cituar Sabri Hamitin.
18. Gaçe, op.cit, fq 151.
19. Ibid, fq.112, duke cituar Prof. Rexhep Qosen.