Megjithtë ka pasur edhe disa raste kur e kam urryer që kam qenë nga fshati për arsye të përjetimit të përvojave të ndryshme. Këto janë pak dhe unë mundem të risjell në kujtësë vetëm dy prej tyre, mësimet e të cilave vazhdoj t’i shijoj edhe sot.

Janë të dyja nga koha e shkollës së mesme. Merreni me mend, shkollë qyteti – unë nisur nga një nga fshatrat më të thellë të Vlorës për të studjuar në pedagogjiken e Gjirokastrës, të famshmen ‘Pandeli Sotiri’ bashkë me shokun tim të ngushtë Makun. Nga shkolla e fshatit dolëm si nxënësit më të mirë të 10-vjeçrit të demokracisë – unë, Maksi dhe dy nga shoqet tona të klasës. Unë dhe Maku përfunduam në të njëjtën shkollë të mesme. Viti i parë ishtë mavri me bojë, rënie drastike në mësime, konvikt me tipare xhungle për disa fëmijë 14-15 vjeçar si ne dhe pavarësi totale nga familja.

Viti i parë iku si iku dhe përfunduam në vit të dytë. Në vitë të dytë ndodhi njëra nga eksperiencat e hidhara që ju fola pak më parë, makth në mes të ditës. Ishte koha kur une e kisha marrë veten. Kisha filluar t’i mbaja flokët me xhel, të ngritura lartë dhe të rregulluara spic. Kisha filluar të kombinoja xhiset me kepucët dhe me bluzën edhe pse nuk kisha shumë dorë të lirë në këtë aspekt. Kisha filluar edhe të mendoja se si ta bëja me dije shoqen time të klasës që unë e pëlqeja etj., etj. Pikërisht në mes të ketij vrulli adoleshentesk m’u desh të përballesha me një nga shpullat më të rënda që kam grënë.

Ishte ora e gjuhës shqipe me presore Elsën, Elsa Xhixho quhej. Një grua që ishte gati të dilte në pension, por që për inerci rinore vazhdonte të ishte bjonde, të bënte goxha tulatet, të vishej me funde të ngushta dhe të na tregonte se si nuk e pyeste fare burrin. Ishte grua e pavaruar dhe mësuese që të kallte datën.

Ishim në mësimin e Pjesoreve të foljes. Presore Elsa po na shpjegonte me disa shembuj – të cilët ja merrnin studentët nga goja, ndër ta edhe une – se si bënin foljet në pjesoren e tyre në përgjihtësi. Sa për ilustrim po them, pofesorja thoshte ‘jetoj’, ne bashke me të thoshim ‘jetuar’; profesorja thoshte ‘punoj’ ne bashkë më të thoshim ‘punuar’ derisa arritem tek folja ‘dal’. Unë, që isha dehuar nga kënaqësia që po i thosha mirë, si për inerci thash ‘dalur’. Kur më vjen pa përtuar një e pështyrë retorike mu në surrat që më balsamosi edhe vetullat dhe ma leu surratin me bojë të kuqe turpi. “‘Dalur’ thoni ju nga fshati, se ne nga qyteti themi ‘dalë’”. Nuk e desha më veten. Tani nuk mund ta imagjinoj dot as unë se sa turp më ka ardhur. Megjithatë më shërbeu, më shtyu në një farë mënyre të studjoja më shumë gjuhë shqipe, edhe pse mua më ka pëlqyer gjithmonë shqipja dhe kam qënë gjithmonë relativisht mirë në atë lëndë.

Përvoja e dytë e hidhur ndodhi në vit të katërt. Kishte ditëlindjen Armandi dhe e festoi në një bar në qytet. Armandi ishte nga Kalivaçi, llafazan nga të rrallët dhe gënjente nga pak për hobi, por, duke qënë në një konvikt na u hëgër ca muhabeti. E kishim shok dhe duhet t’i bënim një dhurat. Xhepëshpuar, unë Maksi dhe Besniku vendosëm t’i bënim një dhuartë të përbashkët. Pasi u menduam e u thelluam, vendosëm, do i blinim një parfum. E bleme aq sa na i mbantë xhepi, nuk ishte i shtrenjtë, por as i lirë; ishtë një çmim i mirë që ne – si kovkitorë që ishim – mund ta përballanonim. Shkuam, u ulëm, pimë ç’kishim për të pirë dhe këshu kaluam kohën dërsa erdhi çasti i dhënies së dhuratave. Ja dhamë më në fund dhuratën, e mori dhe në zhurmë e në të qeshura na tha se parfumet i bënin alergji, fatëkeqsisht edhe ky joni. Megjithatë e mori me kënaqësi dhe mirësjellje dhe na falënderoi. Oh, sa keq që jam ndjer, sikur nuk kishim çuar dhuratë fare. Pastaj një shok i klasës së Armandit – nga qyteti ky – i kishtë bërë dhuratë një libër dhe, kur ia dha, gëzimi i Armanit ishte aq i madh sa që lexohej si në fytyrën e tij aq edhe kuptohej nga fjalët që i tha aty për aty. Aty mu shtua më shumë marazi. Duke qenë se ai që i dhuroi një libër – gjë që une e çmova shumë – ishte nga qyteti, ia hodha fajin të qenit tim nga fshati që nuk më shkoi mendja t’i dhuroja dhe unë një libër, ishte gjithmonë më i lirë se parfumi ynë. Megjithatë edhe këtë të metë e rekuperova; tani kur behet fjalë për dhuratë unë nuk mendoj gjë tjëtër veç librit. Nuk po zgjatem përse sepse mendoj se të gjithë ndani të njëjtin mendim me mua për këtë dhe i kini të qarta arsyet pse një libër është dhurata më e mirë.

Këto ishin rastet kur unë jam ndjer keq që kam qënë nga fshati, dy çaste të shkurtra prej të cilave nxora mësime. Pjesa tjetër është ndryshe, nuk jam ndier asnjëherë inferior – po flas për në shkollë të mesme ku këto dallime ishin demostrative – për faktin që vija nga fshati, edhe pse shokët tanë të klasës dhe të tjerë nga qyteti ndiheshin superiorë, por që në fakt nuk ishin.

Njëri sugjeroi,

“Hajd vem andej nga gjykata.”

Tjetri ja ktheu tërë sëkëlldi dhe pompozitet, “ik ore lypsar se nuk vij andej unë.”

E çuditshmja në këtë mes ishte që kalamajtë ishin të dy rome dhe dihet që romët të lypurit e kanë një nga mënyrat e tyre të jetesës, edhe pse ata vete kishin filluar t’i fitonin paret e tyre te xhepit me pune artishtash, duke zbavitur qejflinjtë dhe ahengxhinjtë e rastit me melodinë e këngës se tyre te preferuar “Marsida”.

E treta dhe me e rëndësishmja, që do të jetë dhe tema e shkrimit, është fakti që njerëz që banojnë në fshat e sidomos ata që kanë pak kohë që kanë zbrit në kasaba e etiketojnë njëri tjetrin më epUncategorizeditetin “fshatar” dhe me llagape dhe shprehje frazeologjike të dala nga ironia e hollë dhe dëshira apo “nevoja” për ta ofenduar tjetrin. Ajo që na intereson këtu në fakt nuk është studimi socio-antropologjik i fenomenit, por neologjizmat frazeologjike që burojnë nga ky fenomen. Deri tani kam pasur fatin të dëgjoj tri fraza të cilat nuk mund t’i shpëtonin ndërgjegjes time të hollë gjuhësore dhe i kam radhitur të më poshtë të tria:

1. Ti je andej nga ku zbret dhia me frena dore: Fantazia e popullit ka arritur në zenit me këtë shprehje, për mendimin tim.

Këtë shkrehje e diskutova me një shokun tim që i njeh mirë makinat për të zbërthyer metaforën. Përfundimi që dola për çastin ishte paksa i trishtë sepse mendova se autori popull i frazeologjisë kishte gabuar në ndërtimin saktë logjikisht të metaforës, duke qenë se përfundimi që arritëm ishte që makina kur frenon me frena dore do të thotë që është në vend, jo në lëvizje. Kjo tregonte që metafora ishte ndërtuar logjikisht gabim përderisa dhia ishte ne lëvizje me frena dore të ngritura. Por përvoja ime prej fshatari të mirëfilltë nuk mund të më linte në baltë. Autori popull kishte shkuar më larg se ç’mund të arrinte edhe analizimi i thellë gjuhësorë i shprehjes frazeologjike; ajo ishte ndërtuar mbi përvojën fshataresUncategorizedke të autorit popull.

Çfarë domethënë kjo, do pyesnit ju. Që të arrish ta përthithësh gjithsej kuptimin e frazeologjisë nevojitet një përshkrim shume realist dhe e detajuar i frenimit të një dhie në rrëpirën ë përcëllimës apo në zallishten e shullërit. Vizatimi më i goditur mund të jetë një aventurë e dhisë kur merr tatëpjetën zallore 75 gradëshe të mbifshatit rrugës duke ardhur për në kasolle me barkun plot pas një ditë të begatë kullotjeje.

Dhitë kanë një karakteristikë interesantë, kur janë të gëzuara (të ngopura) kanë qejf të lozin. Kështu për shembull, pas një ditë të bollshme të ushqyeri, një dhi, rrugës së kthimit për në shtëpi, që është logjikisht tatëpjetë sepse dhia normalisht kullot në mal, vendos të bëjë pak spektakël para dhive të tjera duke kërcyer lartë dhe duke shkuar poshtë normalisht sepse aty është tatëpjetë dhe vazhdon kështu derisa loja bëhet e rrezikshme dhe dhia i fut një të frenuar gozhdë vetes në tatëpjetën zallorë saqë i grin thundrat fare. Por sigurisht që nuk frenon dot plotësisht se shpejtësia dhe graviteti bëjnë të tyren. Lloji i frenimit përbën gjithë metaforë. Në një situatë të tillë, dhisë për të frenuar duhet të marrë një pozicion me kUncategorizedëmbët e para shtrirë përpara dhe me kokën paralel mbi to, kurse këmbët e pasme behën se plugje të ngulura në terrenin zallorë. Ky pozicion është shumë i qëndrueshëm dhe statik sa të kujton makinën që është parkuar dhe i janë ngritur frenat e dorë edhe pse dhia vazhdon te rrëshqas tatëpjetë pak centimetra apo diç më shumë, prej nga rrej dhe metafora.

Kuptimi që nxirret nga shprehja frazeologjia është që, kur i drejtohesh dikujt se vjen “andej nga ku dhia frenon me frena dore” nënkuptohet automatikisht që personi në fjalë vjen nga një fshat shumë i thellë dhe malor i vendit dhe që kjo e bën të jetë paksa apo shumë i humbur, i padalë dhe që nuk merr vesh nga jeta.

2. Ti je andej nga ku ta merr ariu bukën (me sheqer) nga dora: Në këtë rast metafora është më e qartë dhe më lehtësisht ë zbërthyeshme. Figura e përdorur është që personi, të cilit i merret buka nga dora nga një ari, jeton një jetë të egër në mes të kafshëve të egra dhe bashkëjeton me to, që automatikisht nënkupton dhe do të thotë që personi është i pacivilizuar dhe i padenje për jetë qytetare.

Metaforë është shumë pikante dhe të kujton direkt filmat vizatimorë ku njerëzit bashkëbisedojnë me kafshët. Ndërtimi i metaforës ka ndjekur një linjë intriguese, ku njeriu është ai që ka diçka kurse kafsha është ajo që ja merr nga dore atë gjë dhe njeriu nuk ka ç’ben. Domethënë, kafsha del mbi njeriun ose, e thënë ndryshe, njeriu është njësoj si kafsha. Shtojca në kllapa shërben për t’i dhënë metaforës ngjyrim me realist, duke qenë se të gjithë e dimë faktin që ariu e ka qejf mjaltin dhe të shkon mendja se edhe të ëmblat e tjera i ka, duke e bërë kështu ëmbëlsinë e sheqerit shkak për rrëmbimin e bukës nga dora.

3. Ti je andej nga ku të thotë ujku mirëmëngjes: Këtu është përdorur e njëjta logjikë me frazeologjinë e mësipërme ku njeriu dhe kafsha bashkëjetojnë. Në rastin konkret kemi të bëjmë më ujkun si kafshë dhe e cila i shton egërsinë situatës duke e thelluar edhe më shumë hendekun me personit në fjalë dhe qytetit, jetës së qytetëruar dhe civilizimit.

Më i bukuri fakt për tu përmendur rreth të triave shprehjeve frazeologjike është fakti që këto frazeologji fshehin pas tyre përvojën e jetës së fshatit dhe normalisht kanë dalë për herë të para nga goja e një bashkëfshatari që ka ca kohë që jetojnë në qytet drejtuar bashkëfshatarit të vet që jeton akoma në fshat, që na çon ne fillim të këtij shkrimi tek sindroma e paemër e distancimit të vetes nga ajo që e ke apo e ke pasur duke shara ata qe vazhdojnë ta kenë atë gjë.